Зимбабве жазушысы Симбараше Кундизеза осы жылы Африка жазушыларына арналған Caine Prize сыйлығын жеңіп алған әңгімесін жасанды интеллект (AI) жазды деген айыптауды жоққа шығарды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Ол £10,000 ($13,000) жүлдені жеңіп алғаннан кейін бір апта өткенде, The Atlantic журналындағы мақала Pangram атты AI-анықтау бағдарламасы оның отбасы қиындыққа тап болған бала туралы шығармасын толығымен AI жазды деп көрсеткенін жариялады.
«Күмән туғызбау үшін айтамын, мен The Blue Fighter-ді өзім жаздым», — деп жазды ол X әлеуметтік желісінде.
Бұл айыптау әлеуметтік желілерде үлкен дау тудырды. Caine Prize төрайымы Элла Вакатама BBC-ге американдық журналдың толық тергеу жүргізуді күтпей жариялағанына таңқалғанын айтты.
«The Atlantic осыны тексеруге көбірек уақыт бөлсе еді, сонда Pangram-мен қатар нақты адамдық тергеу дәлелдері де болар еді, сыйлықты да, жеңімпазды да кірлетпей тұрып», — деді Вакатама BBC-нің Front Row бағдарламасына.
Caine Prize қамқоршылар кеңесінің төрайымы айыптау туралы жұма күні хабардар болғанын, ал Вухини Вараның мақаласы — «Yet Another Prizewinner Seems to Be AI» — жексенбіде жарияланғанын айтты.
Бұл осы жылы басқа да әдеби сыйлықтар төңірегіндегі даулардан кейін болды, әсіресе Commonwealth Short Story Prize: оны тринидадтық жазушы Джамир Назир AI қолданды деген айыптауға қарамастан жеңіп алды. Сондай-ақ канадалық-гаитилік автор Телисон Орельен AI қолданды деген айыптауға байланысты Францияның басты әдеби сыйлығы Гонкурдан бас тартты, ол бұл айыптауды жоққа шығарады.
Вара, өз мақаласында Вакатаманы сілтеме жасаған, Силикон алқабына деген сақтығын «негізді және орынды» деп атады, бірақ Pangram-ның ішкі зерттеуі оның бағалаулары сирек қателесетінін көрсеткенін айтты.
Әлеуметтік желілердегі мақалаға қарсы реакция африкалық жазушылардың пікірлерін қамтыды, олар мұндай айыптаулар негізінен ақ емес жазушыларға қатысты айтылады деген болжам жасады.
The Republic журналының нигериялық негізін қалаушы Уэйл Лавал The Atlantic мақаласын «жынды, расистік және өте әдепсіз» деп атады.
Өткен жылы «Welcome to Anywhere» романы шыққан зимбабвелік жазушы Джо Рузвидзо Кундизезаны қолдайтынын және «осы әдеби stop-and-frisk-ке қарсы күресетін уақыт келгенін» айтты.
Нигериялық баспагер Модупе Дарамола «бұл AI айыптаулары қалай қара және африкалық жазушыларды нысанаға алып жатқанын» және олардың жиі пропорционалды емес тексерілетінін талқылау қажет екенін айтты.
«Бұл жерде өте қауіпті нәрсе бар», — деп жазды Noisy Streetss Limited баспагері X желісінде.
«Pangram өзі AI-ға негізделген. Неге оның бағасын түпкілікті деп санау керек?» — деп қосты ол.
Вакатама Caine Prize үшін ішкі тергеу аясында Кундизеза өзінің әртүрлі жобалары туралы құжаттама жіберетінін, барлық қазылармен және The Blue Fighter-ді 2025 жылы алғаш жариялаған The Shallow Tales Review басылымымен әңгімелер жүргізіліп жатқанын айтты.
Өз мәлімдемесінде Кундизеза әңгіменің шабыты туралы «нақты, құжатталған тарихы» бар екенін айтып, оның даму хронологиясын баяндады.
Canongate Books басылымының редакторы да болып табылатын Вакатама Caine Prize-ке ұсынылған, бұрын жарияланған шығармалар AI-ға тексерілмейтінін, бірақ жазушылар өз жұмыстарының түпнұсқа екеніне кепілдік беретінін айтты.
Ол AI-ды жазбаларды тексеру үшін қолдануға қарсы емес екенін, бірақ «бұл жағдайда оны түпкілікті төреші ретінде қолдануға қарсы» екенін қосты.
Вакатама Pangram-ның «әлі сыналмағанын» есте ұстау маңызды екенін айтты.
«Мен жазушылардың, әсіресе осы жағдайда қара жазушылардың жұмысының, ең жақсы жағдайда әлі де өрескел және дайын емес нәрсенің сынақ алаңы болғанына риза емеспін», — деді ол.
Зерттеулер AI детекторлары адам жазуын қате AI жазды деп белгілей алатынын анықтады. Вара кез келген AI-анықтау өнімінің, «Pangram сияқты жақсысының өзі» «100% дәл болмайтынын» мойындады.
Өз мақаласында Pangram зерттеуін сілтеме жасаумен қатар, ол Брюссель еркін университетінің зерттеушілерінің жақында жарияланған мақаласын да келтірді, онда Pangram мен тағы екі AI-анықтау құралы ағылшын тілінде сөйлемейтін адамдардың ағылшын тіліндегі жазбаларында қателескен жағдайлар нөлге тең екені айтылған.
Зерттеу Pangram сияқты құралдарды «одан әрі тергеу үшін бастапқы белгі» ретінде қарастыру керектігін атап өтеді.
Вара BBC-нің Front Row бағдарламасына өзінің де «осы нәрселерді анықтау үшін» жеке пайымдауын қолданғанын және Pangram арқылы тексерген басқа барлық бұрынғы Caine Prize жеңімпаз әңгімелері «100% адам» болып шыққанын айтты.
«Мен сол автордың 2021 жылғы ертерек әңгімесін де таптым. Оны Pangram арқылы тексердім. Ол да 100% адам болып шықты. Мені таңқалдырғаны — ол шынымен жақсы, қызықты әңгіме еді. Ал тоналдылығы бұл әңгімеден соншалықты өзгеше, бір адам екеуін де жазбағандай», — деді ол.
Бұған жауап ретінде Кундизеза былай деп жазды: «Жазушы әртүрлі стильде немесе жанрда жаза алмайды немесе бес немесе одан да көп жылдан кейін жазуын айтарлықтай жақсарта алмайды деп болжау жазу өнерін түбегейлі түсінбеушілік».
Вара үшін The Blue Fighter-де ерекше көзге түскен стилистикалық мәселелердің бірі — «X бірақ Y» құрылымындағы сөйлемдерді қолдануы, ол AI жасаған мәтіндерде жиі кездеседі дейді.
«Ашумен емес, осы сәт боларын бастан білген адамның тыныш мойынсұнуымен» — ол әңгімедегі ана кейіпкерін сипаттайтын мысал ретінде келтірді.
«Олардың көбеюі мені таңқалдырды», — деді Вара Front Row-ға, әңгімеде AI жасаған жазбаларда да жиі кездесетін көптеген метафоралар бар екенін қосты.