Везувий жанартауының атқылауы кезінде күйіп кеткен ежелгі шиыршықтың сақталған бөлігі жасанды интеллект көмегімен виртуалды түрде ашылып, оқылды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Зерттеушілер шиыршықты физикалық түрде ашпай-ақ, күйген папирустың бір метрден астам бөлігіндегі бұрын белгісіз 20 баған мәтінді ашты. Бұл еңбек этика, өнер және адам мінез-құлқы туралы стоик философиясын қарастырады және біздің дәуірімізге дейінгі II немесе III ғасырдың соңына жатады.
PHerc 1667 деп аталатын шиыршықтың жасы оны біздің дәуіріміздің 79 жылы Везувий атқылауы кезінде жойылған Геркуланумдағы сәнді рим вилласының кітапханасынан табылған жүздеген шиыршықтардың ең көнелерінің бірі етеді. Атқылау кезінде вилла ыстықтан жарылып, күл астында қалды.
Шиыршықтың басынан өткен ауыр сынақтар мен тарихи өңдеу оған әсер етті: бір кездері ол екіге бөлініп, өткендегі ашу әрекеттері сыртқы қабаттардың қабыршақтануына немесе ыдырауына әкелді. Қазіргі уақытта шиыршықтың биіктігі небәрі 8 см, ені 2 см, бұл бастапқы өлшемнің жартысын құрайды.
Неапольдегі Федерико II университетінің папирологы доктор Федерика Никольди: «Бізде толық шиыршық жоқ, бірақ сақталған нысан ашылды және бұл өте маңызды нәтиже, өйткені біз бұл нысандарды толығымен аша алатынымызды көрсетеді», - деді.
Бұл жетістік бейсенбі күні Неапольде өтетін конференцияда жарияланады және 2023 жылы көмірленген шиыршықтарды оқуға арналған жаһандық байқау ретінде басталған Vesuvius Challenge жобасының соңғы жетістігі болып табылады. Жоба жоғары ажыратымдылықтағы рентгендік кескіндерден шиыршықтарды виртуалды түрде ашу және мәтінді оқу үшін жасанды интеллект пен басқа бағдарламалық қамтамасыз етуді қолданған командаларға жүздеген мың доллар сыйақы табыс етті.
Геркуланум кітапханасының көп бөлігін біздің дәуірімізге дейінгі I ғасырдағы эпикурлық философ және ақын Гадаралық Филодем шығармалары құрады. Бірақ PHerc 1667-нің атауы мен авторы белгісіз болғанымен, оның ескі жасы мен мазмұны басқа авторды көрсетеді.
Никольди мен оның әріптестерінің талдауы бұл мәтіннің стоик трактаты екенін, мүмкін грек философы Хрисипп жазғанын көрсетеді. Ол стоик мектебінің үшінші басшысы болған және оның басқа да шығармалары жинақта бар. Мәтінде оның жиені мен шәкірті Аристокреонға сілтеме жасалады.
«Алдымен біз бұл стоик доктринасы туралы айтатын эпикурлық шығарма болуы мүмкін деп ойладық», - деді Никольди. «Бірақ содан кейін мен тоқтап, егер бұл Геркуланумнан тыс жерде табылса, біз оны стоик шығармасы ретінде жіктейтінімізді айттым».
Vesuvius Challenge Кентукки университетінің компьютерлік ғалымы профессор Брент Силздің жұмысына негізделген. Ол машиналық оқыту алгоритмдерін рентгендік кескіндердегі папирус талшықтарындағы нәзік айырмашылықтарды анықтау арқылы шиыршықтардың жасырын қабаттарындағы сияны оқуға үйретуге болатынын көрсетті. Кремний алқабының донорлары қолдаған байқау шиыршықтарды виртуалды түрде ашу және оқу әдістерін жетілдірген командаларды тартты.
Жаңадан оқылған мәтін стоиктердің hormē (импульс) тұжырымдамасын талқылайды және мінез-құлықты ақылмен реттемеу зиянды құмарлықтарға және мақсаттардан ауытқуға әкелуі мүмкін екенін ескертеді. Тағы бір тұжырымдама - phronēsis (практикалық даналық), стоик философиясындағы адам ие бола алатын ең жоғары ізгілік.
Бір үзіндіде автор: «Біз бір нәрсені зерттейміз, бірақ егер біз өзімізден және өз табиғатымыздан алшақтасақ, оны түсіне алмаймыз», - деп жазады. Бұл жол ақыл мен адамның туа біткен жақсылыққа ұмтылысы білімді жетілдіру үшін маңызды екенін көрсетеді.
Тағы бір виртуалды түрде ашылған шиыршықта «Филодем, Құдайлар туралы, 8-кітап» деген сөздер болды, бұл алғаш рет «Құдайлар туралы» көп томдық шығарма екенін көрсетті. Бұған дейін тек бірінші кітап анықталған болатын. «Бұл ашылмаған Геркуланум шиыршықтары өлі кітаптарға ұқсайды, бірақ олар ондай емес», - деді Никольди. «Олар қайтадан сөйлей бастады».
Силздің айтуынша, енді міндет күйген шиыршықтарды оқу үшін қажетті әдістерден оларды түсіну үшін ғылыми жұмысқа ауысты. «Адамдар енді мұны істеуге болатынын біледі, және біз [мәтіндердің] шын мәнінде нені білдіретінін зерттеп жатырмыз», - деді ол. «Мен үшін бұл Әлем чемпионаты. Мен Әлем чемпионатын жеңдім: бұл менің жеңісім».