Украинадағы шығыс аймақтағы егістікте тізерлеп отырып, 58 жастағы Елена Кабанова жер қазып жатыр. Ол күрекпен мина іздегіш құрылғы белгі берген жердің айналасын мұқият қазып, төртбұрыш жасайды. Төрт жыл бұрын бұл егістік орыс әскерлерінің бақылауында болған. Қазір Украина бақылауына қайтарылғанымен, алаң миналарға толы. Кабанова сияқты азаматтар жерді қайта пайдалануға жарамды етуге тырысуда. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Миналар — қақтығыс аймақтарының індеті. Олар таласқан аумақтарға шашылып, соғыс аяқталғаннан кейін де жерді жылдар бойы пайдалануға жарамсыз етеді. Оларды жою қымбат әрі қауіпті жұмыс. Ал Украинада ұзақ қашықтыққа ұшатын дрондардың қолданылуы мәселенің ауқымын одан әрі ұлғайтып отыр. Украина әлемдегі ең көп миналанған ел ретінде сипатталады.
«Қазір біз дрондармен жеткізілетін оқ-дәрілердің күрт өскенін көріп отырмыз», — дейді БҰҰ Даму бағдарламасының Украинадағы миналық іс-шаралар жөніндегі бағдарлама менеджері Пол Хеслоп. «Бұрыннан өте жоғары қарқынды ұрыс алаңы болған аумақ екі жақтың да дрондарын қолдануы арқылы әлдеқайда кең ластану аймағына айналып, американдықтар Хо Ши Мин жолына кассеталық оқ-дәрілерді тастаған кезден бергі ең үлкен ауқымға жетті».
Украинадағы миналарды тазарту міндеті көптеген қиындықтарға толы. Дрондар мен зымыран шабуылдары ашық ауада жұмыс істеуді қауіпті етеді; гуманитарлық қызметкерлер кейде тікелей нысанаға алынады. Сонымен қатар жаңа, қауіпті қатерлер де пайда болуда. Олардың қатарында ресейлік күштер қолданатын POM-3 — тасталған термосқа ұқсайтын шағын цилиндрлік мина бар. Ол жақындап келе жатқан аяқ дыбысының тербелісінен жарылады.
POM-3 миналары «біз толығымен айналып өтетін нақты ауылдардың» болуына әкелді, дейді Украинадағы ең үлкен халықаралық гуманитарлық миналарды залалсыздандыру ұйымы Halo Trust-тың бөлім командирі Анда Риза. Харьков облысындағы далада Кабанованы жұмысқа алған осы ұйым. Миналардың түрлері «үнемі дамып, өзгеріп отырады», дейді Ризаның әріптесі Валерия Шумская.
Бірақ қақтығыстан туындаған технологиялық инновациялар миналарды залалсыздандырушыларға дәстүрлі қолмен-тіземен әдіске қарағанда жылдамырақ әрі қауіпсіз жаңа жұмыс тәсілдерін табуға көмектесуде. Бұл жетістіктерді толық ауқымды басып кіру басталғаннан бері Украинаның миналарды залалсыздандыру секторына құйылған 1,5 миллиард доллар қаржыландыру қолдап отыр.
Кабанованың жұмысын алайық. Бір учаскені қазу 45 минутқа дейін созылуы мүмкін. Ал жаңа машина мұны бес минутта жасай алады. DMR-7 деп аталатын бұл шағын, танк тәрізді көлік сығылған ауа ағындарын шашатын шлангпен жабдықталған.
Танкті қауіпсіз қашықтықта тұрған адам қашықтан басқару пультімен басқарады. Оператор танкті орнына қойып, содан кейін қатты механикалық ызың мен шаң-тозаң көкке көтеріліп, DMR-7 сығылған ауа күшімен топырақтың шағын бөлігін ұшырып тастайды. Бұл күрекке қарағанда ауыр әрі қымбат балама, бірақ миналарды залалсыздандырушылар оны миналарды тазарту процесінің ең қауіпті бөліктерінің бірін жылдамырақ әрі қауіпсіз ете алады деп үміттенеді.
DMR-7 — Halo Trust Украинада сынап жатқан жаңа жабдықтардың бірі ғана. Басқа технологияларға жасанды интеллектке негізделген суреттерді талдау, жерге енетін радар және тек металды ғана емес, жарылғыш заттарды да анықтай алатын құрылғылар кіреді.
Дрондар ұрыс алаңын өзгерткені сияқты, гуманитарлық қызметкерлер үшін де жаңа мүмкіндіктер туғызды. 2022 жылға дейін Halo-ның барлау жұмыстарының көп бөлігі — жарылғыш заттардың белгілерін іздеу — дүрбі мен карталармен жүргізілді. Қазір ол дрондар мен спутниктік суреттер арқылы жүзеге асырылады, оларды жасанды интеллект көмегімен талдауға болады.
Бірақ соғыс дронға қарсы технологияларда да инновацияларға әкелді. Ресейлік және украиналық күштер қолданатын дрондарды басу жүйелері гуманитарлық жұмысқа кедергі келтіруі мүмкін. Halo басу және алдау шабуылдарынан бірнеше дрон жоғалтты.
Ал жаңа технологиялардағы жетістіктер барлық провайдерлер арасында бірдей таралмаған.
Кабанова жұмыс істеп жатқан далаға іргелес алаңда мемлекеттік төтенше қызметтердің қызметкерлері де миналарды тазартып жатыр. Жаздың соңғы күнінің аптап ыстығында механикаландырылған миналарды залалсыздандыру бөлімінің басшысы Микита Шульженко өзінің әріптестері дрондарды барлау үшін қолдана бастағанын айтады. Бірақ олар әлі дронмен түсірілген суреттерді талдау үшін жасанды интеллектті қолдана алмайды. «Бұл технологияның біздің жұмысымызда жақын арада енгізілетініне қатты сенемін», — дейді ол.
Halo Trust жалғыз өзі 2025 жылдың 31 наурызына дейінгі жылы Украинада шамамен 50 миллион фунт стерлинг жұмсады. Бұл ауыл шаруашылық жерлерін миналар мен жарылмаған оқ-дәрілерден тазарту бағдарламасына мемлекеттің жылдық 28,6 миллион фунт бюджетінен әлдеқайда көп. Сонымен қатар міндеттері мен тәсілдері қайталанатын ондаған басқа миналарды залалсыздандыру ұйымдары бар. Сектор үшін жауапкершілік бірнеше мемлекеттік органдар арасында бөлінген. Елдің миналық іс-шаралар туралы заңын халықаралық стандарттарға сәйкестендіру әрекеттері сәтсіз аяқталды.
Игорь Безкаравайный, депутат...