Венгрияның жаңа үкіметі сәрсенбі күні коммунистік дәуірдегі ондаған мың мемлекеттік ақпаратшының есімдерін жариялайды. Бұл қадам өткенмен бетпе-бет келу және қоғамдық сенімді қалпына келтіру мақсатында жасалып отыр. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

1945 жылдан 1989 жылға дейін Венгрияның коммунистік мемлекеттік қауіпсіздік қызметтері қоғамды бақылау және келіспеушілікті басу үшін кең ақпаратшылар желісіне сүйенді. Кейбіреулері шантаж немесе мәжбүрлеу арқылы көршілері, достары, әріптестері және тіпті отбасы мүшелері туралы хабарлауға мәжбүрленді; басқалары әртүрлі жеңілдіктер уәде етілуі арқылы тартылды.

Осы желінің ауқымы ондаған жылдар бойы қоғамнан жасырылды. Мемлекеттік қауіпсіздік қызметтерінің тарихи мұрағатының жертөлесінде сақталған «агенттік істер» қайта-қайта шақырулар мен ішінара ақпараттың таралуына қарамастан, қоғам үшін негізінен қолжетімсіз болып қалды.

Венгрияның сәуір айындағы парламенттік сайлауы алдындағы науқанында Петер Мадьяр мемлекеттік қауіпсіздік істерін жариялауға уәде берді, енді билікке келген соң ол бұл уәдесін орындауға ниетті сияқты.

Қыркүйек айында оның үкіметі істердің жариялануына жол ашатын заң қабылдады. Сауалнамаларға сәйкес, бұл қадамды елдің үштен екіден астамы қолдады. Жариялау бастапқыда 1956 жылғы антисоветтік революцияның мерейтойына жоспарланған, бірақ 4 қарашаға шегерілді.

«Демократиялық қоғамның өз өткенін білуге құқығы бар», — деп жазды әлеуметтік байланыстар және мәдениет министрі Золтан Тарр Facebook парақшасында.

Бұрын ақпаратшылар туралы есептерге қолжетімділік зерттеушілер мен құрбандардың туыстарына ғана шектелген еді. Жаңа, іздеуге болатын онлайн дерекқордың арқасында Венгрияның бұрынғы мемлекеттік қызметі бұрынғы шығыс блоктағы ең ашық қызметке айналады, дейді зерттеушілер.

«Біз сәл ашық қалған есікті кең ашамыз», — деді тарихшы және мұрағаттың академиялық бөлімінің басшысы Иштван Папп.

«Тарихшы ретінде мен істердің жариялануымен келісемін. Бірақ жеке тұлға ретінде мен отбасы тарихымен алғаш рет бетпе-бет келетіндерге жанашырлық танытамын», — деді Папп. Істерде есімдері кездесетін 50 000-60 000 адамның шамамен 10%-ы бүгінде тірі деп есептейді тарихшылар.

Отыз жыл бойы бұрынғы шығыс блок агенттік істерді қалай және қашан жариялау керектігі туралы біртұтас пікірге келе алмады. Шығыс Германияда Бундестаг мемлекеттік қауіпсіздік Штази істерін 1992 жылы ашты. Чех Республикасында олар 2003 жылы қоғамға қолжетімді болды. Жақында Латвия 2018 жылы ақпаратшылар туралы істерді жариялады.

Венгриялық еріксіз еңбек лагерінің тірі қалған құрбаны және құрбандар қауымдастығының президенті Миклош Кишш Венгрия Германияның үлгісіне еріп, істерді ертерек жариялағанын қалар еді. «Егер солай болса, бәрі әлдеқашан аяқталған болар еді.

«Адамдар әр отбасында, әр көршілес ауданда және көшеде сатқындар болғанын біледі», — деп қосты ол. «Бірақ қазір біз онымен не істеуіміз керек?»

Қатар қойғанда, құжаттар үш мильге созылар еді, бұл Лондондағы Гайд-парктің периметрін айналуға жетеді. Соған қарамастан, жинақ поляк немесе румын арнайы қызметтерінің жинағымен салыстырғанда шағын, дейді Папп. Венгрияда көптеген іс 1956 жылғы антисоветтік көтеріліс кезінде жойылды; басқалары 1989 жылғы ауысу кезінде жоғалды, бұл біртіндеп, негізінен бейбіт процесс билікке айыптайтын материалдардан құтылуға уақыт берді.

Көптеген жазбалар толық болмайды, өйткені агенттің мотиві немесе хабарлау ауқымы белгісіз болып қалады. Істерде аталған 60 000 адамның тек 9 000-ы үшін ғана толық істер, тексерулер және мәлімдемелер бар. Олар жеке ақпарат, соның ішінде денсаулық, тәуелділік және жыныстық қатынас туралы мәліметтер, сондай-ақ құрбандар туралы ақпарат құпиялылық заңдарына сәйкес өшірілгеннен кейін ақпан айында жарияланады.

Александр Фалуди, фрилансер журналист және англикан діни қызметкері, өз отбасы туралы істерді жиырма жылға жуық уақыт бұрын оқыған. Оның атасы Дьёрдь Фалуди жалған айыптаулар бойынша Венгрияның еріксіз еңбек лагерінде үш жылдан астам уақыт өткізді, кейін эмиграцияда «Менің тозақтағы бақытты күндерім» кітабын жазды.

Істердегі бір есеп, Лондонда тұратын венгриялық әйелдің Фалудидің әжесі қатерлі ісіктен қайтыс болар алдында онымен дос болғаны туралы, оны ерекше ашуландырды. «Бірақ кейін мен ақпаратшының мәліметтеріне қарадым. Оның ісінде өте қорқынышты бөлік болды, Венгрияда тұратын туыстарының есімдері, соның ішінде қарт ата-анасы туралы мәліметтер бар еді. Кенеттен менің ашуым басылды. Мен оған қатты өкіндім», — деді Фалуди.

«Эмиграция менің отбасым үшін өте ауыр болды, бірақ ол белгілі бір...