Британдық Үндістан армиясының мыңдаған ұмытылған сарбаздары, олар Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етіп, қаза тапқан, енді ғана ресми түрде танылуда. Бұл – 80 жылдан астам уақыт ішіндегі шығындар тізіліміне енгізілген ең үлкен жаңарту. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Қазіргі Үндістан, Пәкістан және Бангладеш аумағын қамтитын субконтиненттен 1,4 миллионға жуық адам Бірінші дүниежүзілік соғыста Британдық Үндістан армиясында қызмет еткені белгілі. Зерттеушілер анықтаған 9 909 британдық үнді сарбазының есімі енді Достастық соғыс қабірлері комиссиясының (CWGC) шығындар базасына қосылуда.
Ұлыбританиялық еріктілер бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай Пенджаб штатында құрастырылған бірегей тізілімдерден есімдерді іздеуге бірнеше жыл жұмсады. Қазір құрбандықтары мойындалғандардың британдық ұрпақтарын іздеу жұмыстары жүргізілуде.
Лестерден келген тіс дәрігері Санни Палахей: «Шеңбер жабылды. Мен өзімді әлдеқайда толық сезінемін», – дейді. Ол жылдар бойы соғысқа кетіп, қайтып оралмаған арғы атасы туралы ақпарат іздеген. Зерттеушілер оған хабарласып, арғы атасы Кесар Сингхтің есімі жаңадан зерттелген тізілімдерден табылғанын және оның ресми тізімдерге енгізілетінін айтты. «Бұл бұрын болмаған беделді органмен танылды. Ол енді Достастық соғыс қабірлері комиссиясының тізімінде. Барлық құрбандықтар оған тұрарлық болды», – деді ол.
Соғыстан кейінгі жылдары шенеуніктер Пенджабтың әр қаласы мен ауылын аралап, сол штаттан келген 320 000 сарбаздың әрқайсысының есімі мен тағдырын жазып алуға тырысты. Үндістан 1947 жылы бөлінгеннен кейін Пенджаб штаты Үндістан мен Пәкістан арасында бөлінді. Қолжазба жазбалары бар көптеген жарылған, морт, былғары мұқабалы кітаптар қазір Пәкістандағы Лахор мұражайындағы сөрелерде тұр.
Ұлыбританиялық Пенджаб мұра қауымдастығының мүшелері жазбаларды цифрландыру және талдау жобасын бастады, бұл процесс бірнеше жылға созылды. Гринвич университетінің PhD докторанты Жасмин Басра: «Пенджабтық ретінде мен қауымдастық үшін осы бөлікті жасай алатыныма мақтанамын», – дейді. Процесс барысында Басра күтпеген жерден өзінің екі туысының, арғы атасы мен оның ағасының есімдерін тапты, олар да Бірінші дүниежүзілік соғыста Британдық Үндістан армиясы үшін шайқасқан. «Бұл байланыс эмоционалды болды. Екінші ұрпақтың британдық пенджабтығы ретінде Пенджабтан да, британ тарихынан да алшақтық бар, бірақ менің ойымша, бұл оның нақты байланысы», – деді ол.
Еріктілердің жұмысы Достастық соғыс қабірлері комиссиясы тарапынан ризашылықпен қабылданып, дамытылды, ол қазір Екінші дүниежүзілік соғыстан бері өз жазбаларына ең үлкен жаңартуды жасады. Комиссия тарихшыларының айтуынша, бұрын ескерткіштер тізімінен алынып тасталған 9 909 адамның көпшілігі ұрыс даласынан тыс жерде жарақаттарынан қайтыс болғандар. Сол кездегі Британдық Үндістан үкіметінің шешімдері оларға соғыс қабірі мәртебесін бермеді, бірақ бұл шешім кері қайтарылды.
Жаңадан танылған мыңдаған қаза тапқандардың шамамен 25% - сикхтер, тағы 25% - индуистер, ал шамамен 40% - мұсылмандар. CWGC жаңа қосымша тек құрбандыққа шалынғандардың есімдерін сақтау үшін ғана емес, сонымен қатар Бірінші дүниежүзілік соғысқа еуроцентристік көзқарастарды түзету үшін кеңірек күш-жігердің бөлігі екенін айтады. Еске алу, оның айтуынша, сол қақтығыстың толық жаһандық шындығын көрсетуі керек.