Қазақстанның Ұлттық банкі бұрын жасалған қылмыстарды тергеуден ақша аударылғанға дейін алаяқтықтың алдын алуға көшуді жоспарлап отыр. Ол үшін реттеуші банктердің, байланыс операторларының, маркетплейстердің және нарықтың басқа да қатысушыларының деректерін біріктіреді, ал күдікті әрекеттерді жасанды интеллект анықтайды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы Kursiv Media басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Бұл туралы Ұлттық банк төрағасының орынбасары Бинұр Жаленов мәлімдеді.

«Мойындау керек және тікелей айту керек – алаяқтық проблемасы әлі күнге дейін өте өзекті. Бізде, жалпы мемлекеттік органдар сияқты, жұмыс істеу және тиімділігімізді арттыру бойынша үлкен әлеует бар», – деді ол.

Жаленовтың айтуынша, бүгінде алаяқтықпен күрес негізінен реактивті сипатқа ие. Әдетте, шаралар ақша аударылғаннан кейін, зардап шеккен адам банкке немесе полицияға жүгінгеннен кейін, содан кейін тергеу және ұрланған қаражатты қайтару әрекеттері басталғанда қабылданады.

Енді Ұлттық банк күдікті операция аяқталғанға дейін алаяқтық схемаларын анықтауға мүмкіндік беретін проактивті жүйені құруды көздейді.

Ол үшін 2026 жылдан бастап реттеуші телефон операторларының, қаржы ұйымдарының, маркетплейстердің, криптовалюта инфрақұрылымының және басқа да көздердің деректерін біріктіреді.

«Алаяқтық, әдетте, қоңырау, хат алмасу арқылы, яғни телефон операторларының деректері арқылы туындайды. Сондықтан биылғы жылдан бастап біз телефон операторларының, қаржы операторларының, маркетплейстердің, криптоактивтердің және т.б. деректерін біріктіреміз, осылайша жасанды интеллект көмегімен мінез-құлық үлгілері негізінде әлеуетті алаяқтарды және ең бастысы әлеуетті құрбандарды алдын ала анықтауға болады», – деп түсіндірді Жаленов.

Оның айтуынша, жүйе пайдаланушылардың мінез-құлқын талдайды. Егер адам әлеуметтік инженерияның әсеріне ұшыраса, оның әрекеттері жиі типтік емес болады.

«Адам әлеуметтік инженерияның әсеріне ұшыраған кезде, ол аномальды әрекет ете бастайды – көптеген банк қосымшаларын ашады, қоңыраулар жасайды және т.б. Дәл солай алаяқтарға да қатысты. Біз қазір жасанды интеллектіні ол мұндай үлгілерді автоматты түрде анықтай алатындай етіп зерттеп жатырмыз», – деп атап өтті Ұлттық банк төрағасының орынбасары.

Күдікті белсенділік анықталған кезде жүйе банктерге немесе байланыс операторларына сигналдар жібере алады, олар алаяқтықтың алдын алу үшін шаралар қабылдай алады, соның ішінде операцияларды бұғаттау немесе басқа қорғаныс механизмдері.

Ұлттық банктің презентациясында жаңа жүйе аясында екі ЖИ-агентті пайдалану жоспарланып отырғаны атап өтілді. Олардың бірі – «Аналитик» – әрбір алаяқтық оқиғасын зерттеп, тергеушілерге ұсыныстар қалыптастырады. Екінші ЖИ-агент – «Бақылаушы» – интернет пен Даркнетті бақылап, алаяқтықтың жаңа схемалары мен типологияларын анықтайды.

Даркнет (көлеңкелі интернет) – бұл әдеттегі Google сияқты іздеу жүйелерімен индекстелмейтін желінің жасырын сегменті. Ол арнайы бағдарламаларды (мысалы, Tor браузерін) қажет етеді және толық анонимділікті қамтамасыз етеді. Желі заңсыз сауда үшін де, сөз бостандығын қорғау үшін де қолданылады.

Ұлттық банкте жасанды интеллектті пайдалану бұрын жасалған қылмыстарды тергеуден олардың уақтылы алдын алуға көшуге мүмкіндік береді деп есептейді.

Жаленовтың айтуынша, пилоттық жоба іске қосылды, ал оның алғашқы нәтижелерін 2026 жылдың соңына дейін ұсыну жоспарлануда.