Үндістанның ең танымал көше сиқыршыларының бірі Ишамуддин Хан Делидегі тар үйінде отырып, арқанды әуеге көтерілгендей етіп көрсете алады. 55 жастағы сиқыршы бір кездері аңыз деп саналған трюкті ондаған жылдар бойы орындап, халықаралық атақ-даңққа ие болған жылдарынан фотосуреттер мен газет қиындыларын әлі күнге дейін сақтап келеді. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Қазіргі уақытта ол трюкті орындаудан гөрі сол естеліктерді еске алуға көбірек уақыт бөледі. «Уақыт өзгерді», — дейді ол. «Көше сиқыры баяу өлімге ұшырап жатыр. Ол өкпе желдеткішінде жатыр».
Ханның тарихы Үндістандағы кең ауқымды өзгерісті көрсетеді: дәстүрлі көше өнерпаздары өз өнерлерінен күн көруді барған сайын қиындатып келеді. Сиқыршылар, жонглерлер, қуыршақ театрының шеберлері мен акробаттар бір кездері қоғамдық орындардағы көрермендерден күн көрген. Ойын-сауық әдеттерінің өзгеруі мен шектеулердің күшеюі көрермен табуды қиындатып, көптеген адамды кәсіптен кетуге мәжбүрледі.
Үндістанның ең танымал сиқыршыларының бірі Хан қоғамдық орындарда өнер көрсетудің ұзақ дәстүрі бар Мадари қауымынан шыққан. Ресми деректер жоқ, бірақ Ханның айтуынша, қауым жазбалары Делиде шамамен 400 Мадари отбасын, ал Уттар-Прадеш, Раджастхан және Теланганада жүздеген отбасын тіркейді. Бүгінде саны аз болғанымен, мадарилер тамырын ғасырларға тереңдетеді.
Тарихшы Ашок Матхурдың айтуынша, мадари дәстүрлері үнді фольклоры, мифологиясы және көшпелі өнерпаздардың ұзақ тарихынан бастау алады. «Ұрпақтар бойы бұл шеберлік отбасылар арқылы беріліп келді», — деп түсіндіреді ол.
Хан да осы жолды ұстанды: әкесі мен ағаларынан сиқыр үйреніп, 12 жасынан бастап өнер көрсетті. 20 жасының басында ол кейін өзін атақты еткен арқан трюгін меңгерді. Арқанның әуеге көтеріліп, содан кейін баланың оған өрмелегендей көрінетін бұл трюгі ұзақ уақыт бойы үнді көше сиқырының мифологиясымен байланыстырылып, Хан оны орындағанша мүмкін емес деп саналды.
Ол трюкті меңгеруге алты жыл кеткенін айтады. Оны алғаш рет 1995 жылы Делидің атақты Құтб Минар маңында көпшілік алдында орындады. Екі жылдан кейін Карнатакадағы жағажайда 30 000 адамның алдында көрсетті. Бұл трюк халықаралық назар аударды, ол Ұлыбритания, Франция, Германия және Жапонияға гастрольдік сапарларға әкелді.
Хан атақ-даңқ Үндістанның дәстүрлі өнерпаздарына жарық түсіреді деп үміттенді. Біраз уақыт солай болды. Бірақ назар сейілді. Көрермендер ойын-сауықтың жаңа түрлеріне бет бұрып, қоғамдық өнер көрсету мүмкіндіктері азайған сайын, көптеген сиқыршылар ұрпақтан-ұрпаққа берілген шеберліктен күн көруді қиындатты.
Бір кездері сиқыршы болған Имам қазір Дели көшелерінен бөтелкелер мен қайта өңделетін қалдықтарды жинап күн көреді. Ол уақытының көбін Делидің батысындағы қоқыс үйіндісінің маңында қоқыс жинауға жұмсап, күніне шамамен 200 рупий (2 доллар; 1,57 фунт) табады.
Сарапшылар көше өнерінің құлдырауының бірнеше себебі бар дейді, олардың бастысы — қоғамдық орындардың өзгеруі. Katkatha Puppet Arts Trust қорының негізін қалаушы Анурупа Ройдың айтуынша, қоғамдық орындар азайған сайын өнерпаздар көрермен табуда қиындыққа тап болады. «Жабық саябақтар мен бөгде адамдарды кіргізбейтін тұрғын үй қоғамдастықтары өнер көрсету кеңістігін шектеп отыр».
Зерттеуші әрі өнерпаз Комита Дханда қоғамдық орындарға деген көзқарастың өзгеруі де құлдырауды тездетіп жатқанын айтады. «Қауіпсіздіктің күшеюімен, әсіресе қалалар мен қала орталықтарында, көше өнерпаздарына орын аз қалды», — дейді ол. Рұқсат алу қиындығы жеке әртістерге ғана тән емес. Дханданың айтуынша, оның танымал Jana Natya Manch көше театры тобы да қоғамдық орындарда өнер көрсетуде жиі кедергілерге тап болады.
Көптеген әртіс үшін қиындық тек орын табу емес, сонымен қатар не рұқсат етілгені туралы түсініксіз ережелерді бағдарлау. Көше өнерпаздарының көбі ерікті төлемдерге сүйенеді, бірақ сарапшылар ақша үшін өнер көрсету мен қайыршылық арасындағы шекара бұлыңғыр болуы мүмкін дейді. Ұлыбританиядан айырмашылығы, Үндістанда бусингтің федералдық жүйесі жоқ. Өнерпаздар қоғамдық тәртіп, кедергі жасау, шу және қоғамдық жерге қатысты штаттық ережелерді бағдарлауға мәжбүр.