Үндістандық карикатурашы Satish Acharya үш апта ішінде екінші рет өз елінде Instagram-да толықтай көрінбей қалды. 55 жастағы суретші сейсенбі күні оның аккаунты Үндістанда тағы да уақытша бұғатталғанын, алайда платформа тарапынан ешқандай түсініктеме берілмегенін анықтады. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Бірнеше апта бұрын тағы бір карикатурашы Manjul Instagram-ның Үндістанның сайлау комиссиясын сынаған постын шектегенін байқаған. Оның профилі қолжетімді күйінде қалған.
Бұл оқиғалар Үндістанда саяси сатираны шектеу үшін құқықтық бұйрықтардың қолданылуына алаңдаушылық тудырып отыр. Карикатурашылар өз жұмыстарының не үшін бұғатталғаны туралы жиі ешқандай түсініктеме алмайтындарын айтады.
Acharya-ның аккаунты алғаш рет 28 қыркүйек пен 6 қазан аралығында шектелген. Сол кезде Үндістандағы пайдаланушылар оның профилін іздеу арқылы да, веб-сілтеме арқылы да таба алмаған. Профильге кіруге әрекеттенгендер Үндістанның Ақпараттық технологиялар ережелеріне сәйкес қолжетімсіз екендігі туралы хабарлама көрген.
Бұл ережелер билікке және соттарға әлеуметтік медиа платформаларға мазмұнды жоюға немесе шектеуге бұйрық беруге мүмкіндік береді. Үкімет олар заңсыз материалдармен күресуге көмектесетінін айтады, алайда суретшілер мен сөз бостандығын қорғаушылар олар Үндістанның бай саяси сатира дәстүрін тұншықтыруы мүмкін деп ескертеді.
«Meta платформалары менің карикатураларымның таралуын бірнеше жылдан бері шектеп келеді. Бірақ бүкіл профилім Үндістанда шектелгенде, мен біраз қайғырдым», — деді Acharya BBC-ге.
Ол Instagram-ның бас компаниясы Meta-ға хат жазған, бірақ жауап алмаған. Ол сотқа жүгінуге дайындалып жатқанда, аккаунты қазан айының басында қайта қолжетімді болған, алайда осы аптаның басында тағы үш күнге бұғатталған.
Meta BBC-ге берген мәлімдемесінде Үндістанның IT ережелерін сақтау үшін аккаунттарды уақытша шектеуі мүмкін екенін айтты, бірақ Acharya-ның аккаунтын немесе Manjul-дың постын шектеудің нақты себептерін түсіндірмеді.
Сыншылар бұл шектеулер Үндістанда әзіл мен сатираның саяси диссиденттікте, әсіресе жастар арасында көрнекі рөл атқара бастаған кезде орын алып отырғанын айтады. Мемдер мен Z буынының әзілдері шілде айындағы білім мен жұмыс орындарына қатысты наразылықтарды қоздыруға көмектескен, бұл Үндістанның білім министрінің отставкаға кетуіне әкелген. Сайлау тізімдерін даулы қайта қарау — 130 миллион есімнің алынып тасталуы — туралы онлайн пікірталас та күшейген.
Әлеуметтік медианың саяси маңыздылығы үкімет назарынан тыс қалған жоқ. Премьер-министр Нарендра Модидің Бхаратия Джаната партиясы (BJP) министрлерді онлайн қатысуларын күшейтуге және жастар аудиториясымен байланысуға шақырған.
Сонымен қатар, технологиялық саясат сарапшысы Prateek Waghre үкіметтің онлайн мазмұнды реттеу үшін құқықтық бұйрықтарды жиі қолданып отырғанын айтады. Indian Express басылымының хабарлауынша, үкімет органдары наурыз бен шілде аралығында федералдық Sahyog порталы арқылы Instagram, Facebook және YouTube сияқты платформаларға 195 000-ға жуық бұғаттау және мазмұнды шектеу бұйрықтарын жіберген. Ақпаратқа қол жеткізу сұранысы арқылы алынған бұл деректер қанша посттың шектелгенін немесе жойылғанын көрсетпейді. BBC түпнұсқа жауапты көрмеген.
Waghre кейбір платформалар, әсіресе Meta, «орындауға бейімдірек» көрінетінін, ал X қарсы тұруға бейім екенін айтады. Алайда қоғамдық деректердің шектеулілігі салыстыруды қиындатады. Meta оның бағасына түсініктеме беруден бас тартты.
Үкімет сондай-ақ әлеуметтік медиа платформалардың мазмұнды ұсыну тәсілдерін кеңірек қадағалауды талап етіп отырған. Осы аптаның басында бірнеше БАҚ биліктің Meta-дан жүйелерінің пайдаланушыларды «бір немесе шектеулі баяндаулар жиынтығына» бағыттамауын қамтамасыз етуді және «қоғамдық тәртіпсіздік тудыруы немесе зорлық-зомбылыққа итермелеуі мүмкін» мазмұнды тексеруді күшейтуді сұрағанын хабарлады. BBC Үндістанның IT министрлігінен шектеулер және Meta-ға берілген нұсқаулар туралы түсініктеме сұраған, бірақ жауап алмаған.
Әрине, саяси сатира Үндістанда ұзақ тарихқа ие — оны тежеу әрекеттері де солай. Карикатуралар тәуелсіздіктен бері үнді журналистикасының ажырамас бөлігі болып келеді, ал RK Laxman-ның «Қарапайым адам» кейіпкері ең танымал бейнелердің біріне айналған.
Алайда карикатурашылар цензураға да тап болған. 1970 жылдардағы Төтенше жағдай кезінде, азаматтық бостандықтар тоқтатылып, баспасөз қатаң бақылауда болғанда, Abu Abraham сурет салуды жалғастырған, тіпті оның ондаған карикатурасына «цензорлар рұқсат етпеген» деген мөр басылған.
2012 жылы карикатурашы Aseem Trivedi Үндістан конституциясын келеке еткен суреттері үшін мемлекетке қарсы қылмыс айыбымен ұсталған. Айыптар кейіннен алынған.
Бүгінде саяси пікір білдіруді шектеуге қатысты алаңдаушылық тек карикатурашылармен шектелмейді. Үндістан «Шекарасыз репортерлер» ұйымының Дүниежүзілік баспасөз бостандығы индексінде 157-орында тұр, ал сыншылар үкіметті тәуелсіз БАҚ-қа қысымды күшейтіп отыр деп айыптайды. Үкімет бұл сынды жоққа шығарып, Үндістанның БАҚ еркін және жанды күйінде қалатынын мәлімдейді.
Комедианттар да саяси сатира үшін дауларға тап болған. Премьер-министр Нарендра Моди мен оның партиясы туралы әзілдерімен танымал Kunal Kamra қорқытуларға, тоқтатылған қойылымдарға және құқықтық әрекеттерге тап болған.