Uber жүргізушілері такси қызметіне қарсы тарихи сот ісін бастады. Олар компанияның жұмыс тағайындау және жалақы белгілеу үшін қолданатын «жансыз» алгоритмінен «үнемі қорқынышта» өмір сүретіндерін айтады. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Ұлыбритания, Нидерланд және басқа елдердің жүргізушілері миллиардтаған долларға жетуі мүмкін өтемақы талабына қосылды. Олар AI негізіндегі жалақы белгілеу жүйесі деректерді қорғау заңдарын бұзады және олардың табысын төмендетеді деп санайды.

Талап Амстердам аудандық сотына берілді, онда $150 млрд (₤111 млрд) құны бар Сан-Франциско технологиялық компаниясының еуропалық штаб-пәтері орналасқан. Еуропалық кәсіподақ конфедерациясының мәліметінше, бұл өз түріндегі алғашқы ұжымдық құқықтық қадам.

Іс жүргізушілер туралы ақпаратпен қоректенетін мөлдір емес «қара жәшік» алгоритміне негізделген. Бұл алгоритм әр сапарға жеке баға белгілейді. Жүргізушілер оның тарифтерді олар қабылдауға дайын ең төменгі деңгейге дейін төмендететінінен қорқады.

Guardian-ға жүргізушілер алгоритм бір жұмысты әртүрлі адамдарға әртүрлі жалақымен ұсынатынын және ұзақ сапардан кейін қайту жолына аз ақша ұсынатынын айтты, себебі ол олардың бос қайтқысы келмейтінін есептейді.

«Бұл сізді үнемі бақылап, әлсіз жақтарыңызды білетін адам сияқты – бастық алгоритм», – дейді Роттердамдағы 41 жастағы Uber жүргізушісі Мұхаммед Ширва. «Алгоритм сіз туралы және сіздің не қабылдауға дайын екеніңізді үнемі біліп отырады. Сондықтан бағалар төмендейді, бірақ сіз тұрып қаласыз. Ол сізге жұмыс қажет екенін біледі».

Солтүстік Лондондағы Тоттенхэмнен келген Кола Оба алгоритмді «жансыз» деп атайды. Ол басқа жүргізушімен бірге демалып жатқанда, екеуіне бірдей жұмыс ұсынылды. Басқа жүргізушіге ₤27, ал Обаға ₤23 ұсынылды. Олар бұл Обаның бірнеше арзан жұмысты қабылдағанына байланысты деп күдіктенді, AI оның төмен бағаны қабылдайтынын болжаған. Uber бұрын мұндай сәйкессіздіктер GPS, сұранысқа байланысты баға, акциялар мен тестілеу сияқты жүйенің басқа ерекшеліктеріне байланысты екенін айтқан.

«Бұл қорқынышты – оларда менің барлық ақпаратым бар және оны менің әл-ауқатыма қарсы пайдаланады», – дейді Оба. «Ол менің қанша табатынымды, қанша жұмыс істеуім керектігін, отбасыммен өткізетін уақытымды, демалыс уақытымды анықтайды».

AI модельдері бизнес қажеттіліктері мен қызметкерлердің мінез-құлқы туралы білу үшін өздерінің тез өсіп келе жатқан қуатын пайдаланып, адамдарға жұмыс тағайындауда барған сайын маңызды рөл атқарады және «синтетикалық менеджер» ретінде әрекет етеді.

Нидерланд деректерді қорғау органы өткен айда Uber-ге жүргізушілердің аккаунттарын тиісті ескертусіз автоматтандырылған жүйелер арқылы өшіргені үшін €825 млн (₤708 млн) айыппұл салды. Uber бұған шағымданатынын мәлімдеді. Компания сонымен қатар Лондоннан Загребке дейінгі еуропалық қалаларда алдымен адам бақылауымен жүргізушісіз көліктерді шығаруды жоспарлап отыр.

Істі жұмысшылардың құқықтарын қорғайтын Worker Info Exchange тобы басқарады. Оның негізін қалаушы Джеймс Фаррар Uber жүргізушілерінің жұмысшы құқықтарына ие болуы туралы Ұлыбритания Жоғарғы сотының шешіміне қол жеткізді.

Талап ЕО мен Ұлыбританиядағы шамамен 241 000 жүргізушіге қатысты. Онда Uber жалақыны динамикалық белгілеу және жұмыс бөлу кезінде профильдеуді қоса алғанда, автоматтандырылған шешім қабылдауды заңсыз қолданғаны айтылады. Сот ісі сондай-ақ компанияның жүргізушілердің деректерін AI модельдерін оқыту үшін заңсыз пайдаланғанын алға тартады және зардап шеккен жүргізушілерге залал өтемақысын және GDPR деректер регламентін бұзатын әрекеттерді тоқтатуды талап етеді.

Жүргізушілер Uber 2023 жылдан бастап Ұлыбританияда динамикалық жалақы белгілеуді қолданып, олардың жылдық табысын шамамен ₤5 000-ға төмендеткенін айтады. Бұл жүйе Нидерландта биыл енгізілді.

Uber бас директоры Дара Хосровшахи 2023 жылы: «Менің ойымша, біз жақсырақ істей алатын нәрсе – әртүрлі жүргізушілерге олардың қалауларына немесе бізге көрсететін мінез-құлық үлгілеріне негізделген әртүрлі сапарларды нысанаға алу», – деген болатын.

Uber Сан-Францискодағы штаб-пәтерінен айыптауларды мүлдем жоққа шығаратынын мәлімдеді. Компания жеке жүргізушінің мінез-құлқына негізделген сапар бағасын реттемейтінін және сапарларды қабылдау немесе қабылдамау тарихы жалақы ұсыныстарын жекелендіру үшін пайдаланылмайтынын айтты. Оның орнына динамикалық баға аз тартымды сапарларда жалақыны арттыруға мүмкіндік беретінін, жүргізушінің табыс әлеуетін арттыратынын айтты.

«Біз әлі талапты көрмегенімізбен, айыптауларды мүлдем жоққа шығарамыз», – деді Uber өкілі. «Uber қосымшасы жол жүру уақыты, ұзақтығы мен бағыты сияқты сапар туралы нақты уақыттағы ақпаратты пайдаланып, тарифтерді есептейді. Жүргізушілер жұмысты қабылдамас бұрын өз табыстары мен сапардың бағытын көреді. Жалпы тарифтердің басым бөлігі жүргізушілердің қалтасына түседі, ал Uber ұстайтын пайыз салыстырмалы түрде тұрақты болып қалды».

Оксфорд университетінің ғалымдары 2025 жылы жүргізген зерттеу «динамикалық» алгоритм енгізілгеннен кейін жүргізушілердің табысы айтарлықтай төмендегенін көрсетті. Uber бұл зерттеу толық емес және таңдамалы деректерге сүйенгенін айтты.

Фаррар: «Uber-дің динамикалық жалақы алгоритмдері жылдар бойы жүргізушілердің жалақысын қысып келе жатқанының өзі жаман, бірақ Uber-дің жүргізушілердің мінез-құлқын бақылау және оған әсер ету үшін технологияны қолдануының интрузивті және жасырын тәсілі олардың жұмысшылар мен адам ретіндегі қадір-қасиетіне қарсы келеді», – деді.

Істі басқаратын нидерландтық заңгер Антон Эккер: «Бұл жүргізушілердің құқықтары үшін маңызды сәт. Біз алгоритмдік басқарудың мөлдірлігі мен есептілігін талап етеміз», – деп қосты.