Түркия билігі НАТО саммиті қарсаңында қоғамдық өмірге қысымды кеңейтіп, өткен айда Анкарада жүргізілген рейдтер кезінде 200-ден астам адамды тұтқындады, комикті қамады және ЛГБТ+ жолаушылары бар круиздік кеменің портқа кіруіне тосқауыл қойды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Тұтқындаулар Анкарада 10 шілдеге дейін наразылықтарға тыйым салынғаннан кейін жүргізілді. Human Rights Watch (HRW) бұл Түркияның «сөз бостандығы мен жиналыс бостандығына деген аяусыз төзбеушілігінің» дәлелі деп мәлімдеді. Қадағалаушы ұйымның айтуынша, сейсенбіде басталатын НАТО саммиті негізгі құқықтардың бұзылуы күшейіп жатқан жағдайда өтуде, «оның ішінде негізгі оппозициялық саяси партияға, БАҚ-қа және жалпы сөз бостандығына кең көлемді шектеулер қойылған».
Өткен аптада стендап-комик Дениз Гөкташ демалыстан Ыстамбұл әуежайына келген кезде тұтқындалып, сотқа дейін қамауға алынды. Гөкташқа президент Режеп Тайып Ердоғанды диктатор деп атаған және өз-өзін жарып жіберушілер туралы әзілдер айтқан шоуына байланысты «президентті қорлау» және «діни құндылықтарды кемсіту» айыптары тағылды. Бұл шоу 1 маусымда Ыстамбұлда өтіп, 24 маусымда YouTube-те жарияланды. Бейнежазба 9 миллионға жуық рет қаралды.
Түрік басылымы Bianet-тің хабарлауынша, Гөкташ өзінің айғақтарында әзілдерін түсіндіруге тырысып: ««Диктатор» сөзі — бұл саяси термин, қоғамда жиі талқыланатын тақырып, менің ешкімді қорлау немесе кемсіту ниетім жоқ», — деген.
Тағы бір оқиғада, Айдын жағалауындағы билік гей-достық демалыстарға маманданған Atlantis компаниясының круиздік кемесін портқа кіргізбеді, себебі кемедегілер «біздің қоғам құрылымымыз бен моральдық құндылықтарымызға сәйкес келмейтін мінез-құлықтарымен белгілі» деп танылды.
Круизде өнер көрсетуі жоспарланған американдық актер және әнші Патти ЛюПон әлеуметтік желіде: «Мен келесі аптада өнер көрсететін Atlantis круизіне Түркияға кіруге тыйым салынды... тек кемеде кім бар екеніне байланысты», — деп жазды.
Биыл Шекарасыз Репортерлер ұйымы Түркияны «сыншыларды әлсірету үшін барлық мүмкін құралдарды» қолдануда деп айыптады, ел өздерінің баспасөз бостандығы индексінде 180 елдің ішінде 163-орынға түсті.
Құқық қорғау топтары мен оппозициялық партиялар Түркия билігін елде сөз бостандығын шектеді деп айыптап келеді, мұнда Ердоғанды сынағаны үшін қудалау соңғы жылдары күрт өсті.
Жексенбіде екі журналист тұтқындалды: T24 онлайн-газетінің халықаралық жаңалықтар редакторы Бусе Сөгүтлү және OdaTV журналисі Серен Ердогду. Сөгүтлүдің адвокаты Ерман Өзтүрк Agence France-Presse-ке: «Біз бұл НАТО саммитіне байланысты деп есептейміз», — деді. Қазіргі Заңгерлер Қауымдастығының Ыстамбұл филиалының басшысы Езги Оналан да ұсталды, деп хабарлады құқық қорғау ұйымы X-те.
Анкара прокуратурасы маусым айының соңында таңғы рейдтер кезінде жүргізілген тұтқындаулар «террористік ұйымдардың әрекеттері мен қызметін ашуға» бағытталғанын және ұсталғандарды социалистік және марксистік топтармен, сондай-ақ Ислам мемлекетімен байланысты деп айыптады.
HRW билік терроризмде айыпталған адамдардың қандай да бір қылмыс жасағанына ешқандай дәлел келтірмегенін айтты. Террористік топтарға мүшелік күдігімен ұсталғандар арасында журналист және ЛГБТ+ белсендісі Йылдыз Тар, екі адвокат, бір академик және орман өсіруге бағытталған экологиялық ұйымның 14 мүшесі бар.
Батыс көшбасшылары негізінен Түркияның құқықтар мен бостандықтар саласындағы жағдайына қатысты алаңдаушылықтарын көпшілік алдында көтермеуді жөн көріп, оның орнына аймақтық әскери держава және ірі қару экспорттаушымен қауіпсіздік байланыстарын нығайтуға назар аударуда.
Ердоған үкіметінің кейбір сыншылары Батыстың салыстырмалы үнсіздігі оның авторитарлық ығысуын ынталандырады, Түркия оппозициясын оқшаулайды және НАТО-ның демократия мен заң үстемдігі қағидаттарын елемейді деп санайды. «Батыс Түркиядағы демократиялық институттардың нашарлауы туралы пікір білдіруді жалғастыруы маңызды, өйткені бағыт түпкілікті белгіленбеген, Түркия шектен шыққан жоқ», — деді Түркиядағы бұрынғы АҚШ елшісі Дэвид Саттерфилд өткен аптада Reuters-ке.
«Түріктердің басқалардың өз жүйесі туралы осылай сөйлегенін естуі маңызды», — деді Саттерфилд, қазір Хьюстондағы Техас штатындағы Райс университетіндегі Бейкер қоғамдық саясат институтының директоры.
Өткен жылы Түркияның негізгі оппозициялық Республикалық халық партиясы (CHP) тұрақты қысымға ұшырады. Ыстамбұл мэрі Экрем Имамоглу тұтқындалып, сот алдына келді, сондай-ақ жүздеген басқа муниципалды оппозициялық саясаткерлер де осындай жағдайға тап болды. Мамыр айының соңында сот CHP жетекшісін қызметінен босатты, бұл сыншылардың пікірінше, одан әрі авторитаризмге қадам болды.