Дональд Трамптың Иранға қатысты соңғы мәлімдемелері мен келіссөздердің мүмкіндігі туралы пікірлерін байыппен қабылдау керек, өйткені ол АҚШ президенті. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Түркиядағы НАТО саммитінде Трамп Иранды «жексұрындар» деп атап, олармен араласқысы келмейтінін айтты. «Олар жексұрындар. Олар ауру адамдар. Оларды ауру адамдар басқарады. Олар қатыгез және зорлықшыл адамдар. Егер олардың ядролық қаруы болса, оны қолданар еді. Менің ойымша, бәрі бітті», — деді ол.
Алайда бұл оның соңғы сөзі емес. Трамп соғыс пен меморандум туралы түсіністік (MOU) бойынша келіссөздерге үнемі түсініктеме беріп келеді. Оның сөздері жеңісті жариялаудан Иран өркениетін жою қаупіне дейін, кейін келіссөздерді қолдауға ауысып отырды.
Кейінірек ол өз қаупін күшейтіп, АҚШ «бүгін түнде оларды қаттырақ ұрады» деп мәлімдеді. АҚШ-тың Иранға үлкен зиян келтіру қабілеті күмән тудырмайды, бірақ ол режимнің Ормуз бұғазындағы бақылаудан бастап негізгі талаптарынан бас тарту еркін сындыра алмады.
Трамптың соңғы ауызша шабуылында келіссөздердің жалғасатынын мойындау болды. Олар Иранның бұрынғы жоғарғы көшбасшысы аятолла Әли Хаменеидің жерлеу рәсімдеріне байланысты тоқтатылған болатын. Хаменеи 28 ақпанда соғыстың бірінші күні Израиль мен АҚШ тарапынан өлтірілген еді.
Трамптан АҚШ пен Иран арасындағы соққылар алмасуы келіссөздердің аяқталғанын білдіре ме деп сұрағанда, ол бас келіссөзшілері Стив Уиткофф пен Джаред Кушнерге сілтеме жасап: «Маған бәрібір, олар сөйлесе алады. Бірақ менің ойымша, олар уақыттарын босқа өткізіп жатыр», — деді. Содан кейін Иран режимі туралы: «Олар өтірікшілер тобы», — деп қосты.
Бұл АҚШ президентінің блефіне қарамастан, келіссөздерден басқа жақсы нұсқасы жоқ екенін тағы бір мойындау ретінде қарастыруға болады. Израильмен бірге АҚШ Иран режимін жоюға тырысып, сәтсіздікке ұшырады.
Дегенмен келіссөз процесі нәзік. Делдалдардың бірі болған оқиғаны «сөзсіз сәтсіздік» деп сипаттады. Атмосфера «өте шиеленісті» деп айтылады. Бұл соңғы күндердегі оқиғалар бір-біріне сенбейтін екі держава арасындағы келіссөздер үшін қорқынышты фон екенін айтудың дипломатиялық тәсілі.
Соңғы әскери алмасулардың негізінде Иран режимінің 28 ақпанға дейінгі жағдайға оралғысы келмеуі жатыр. Режим Ормуз бұғазын бақылауды сақтауға бел буған. Әлемдік мұнай мен газдың бестен бір бөлігін тасымалдайтын кемелерді тоқтату мүмкіндігі оған әлемдік экономиканы тұншықтыруға мүмкіндік береді. Бұл ядролық қару жасау әрекетінен әлдеқайда тиімді қару.
Иран Ормуз бұғазын бақылаудан бас тартуға келіспейді. Сондықтан ол MOU-ды қатерге тігуге дайын, бұл Иран үшін әлеуетті жеңілдіктерге толы. Режим өзінің стратегиялық құқықтарын қорғау үшін соғысты жалғастыруға дайын.
Тегеран режимі АҚШ пен Израильдің оны жою әрекетінің сәтсіздігінен күш алды. Өлтірілген жоғарғы көшбасшының жерлеу рәсімдері ислам режимінің күшті қолдауы бар екенін көрсетті. Ішкі оппозиция жойылған жоқ, бірақ режимнің қаңтардағы наразылықтарды басу кезінде мыңдаған адамды өлтіруі оның төмен профильді ұстауына әкелді.
Егер екі жақ арасындағы шиеленісті тоқтату мүмкін болса, делдалдар Иранмен келісімге келуге болады деп санайды. Бұл келісім Иранның шетелдегі активтерін босатуды, мұнай сатуға рұқсат беруді және ең бастысы, Иранның бұғаздағы билігін мойындауды қамтуы керек. Оның орнына Иран уран байытуды шектеуге, БҰҰ ядролық инспекторларын қайта кіргізуге және Трамп «ядролық шаң» деп атайтын жоғары байытылған уран қорларын есепке алуға келісуі керек. Бірақ соңғы 24 сағаттағы оқиғалар мұның қаншалықты қиын болатынын көрсетеді.