АҚШ президенті Дональд Трамп сайлаудағы алаяқтық фактілері туралы хабарлаған адамдарға 1 млн доллар (750 000 фунт) сыйақы уәде етті. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
3 қарашада өтетін аралық сайлау алдында Трамп пошта арқылы дауыс берудегі «өршіген» алаяқтық пен азамат еместердің дауыс беруі туралы айтып, сайлау қауіпсіздігіне күмән келтірді. Алайда зерттеулер бұл жағдайлардың өте сирек кездесетінін көрсетеді.
BBC Verify дәлелдер мен Трамптың сайлау жүйесіне ұсынған өзгерістерін қарастырды.
Трамп көп жылдар бойы пошта арқылы дауыс беру кең таралған алаяқтыққа әкеледі деп дәлелсіз мәлімдеп келеді. Ол сондай-ақ республикашылдарды аралық сайлауда пошта арқылы дауыс беруге шақырды және бұрын өзі де пошта арқылы дауыс бергенін айтқан.
Президент Конгрестен пошта арқылы дауыс беруге тек мүгедектерге, науқастарға, әскери қызметшілерге немесе сапарда жүргендерге рұқсат беретін заң қабылдауды талап етті, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталды.
Штаттардың көпшілігі адамдарға себебін көрсетпей-ақ пошта арқылы дауыс беруге рұқсат береді, ал 2024 жылғы президенттік сайлауда шамамен 48 миллион адам пошта арқылы дауыс берді.
Трамп былтыр АҚШ Пошта қызметіне бюллетеньдерді тек үкіметтік органдар жасаған азаматтар тізіміндегі сайлаушыларға жеткізуді тапсыратын атқарушы жарлыққа қол қойды. Ол сондай-ақ штаттардан пошта арқылы дауыс беру үшін бірдей конверт үлгісін қолдануды талап етті.
Алайда бұл жарлықты АҚШ Жоғарғы Соты қабылдамады, ол аралық сайлауға жақын уақытта жасалған мұндай өзгерістерді «ерікті және негізсіз» деп атады, бірақ кейін бұл мәселеге қайта оралуы мүмкін екенін айтты.
АҚШ штаттарының пошта бюллетеньдерін тексеру ережелері әртүрлі, бірақ әрбір штат бюллетеньдегі сайлаушы туралы белгілі бір ақпаратты өздеріндегі деректермен салыстырып, оның сайлау құқығына ие екенін тексереді, ал көпшілігі қолтаңбаны да тексереді.
АҚШ-тағы бірнеше сайлауды зерттеу пошта арқылы дауыс берудегі алаяқтық өте сирек екенін көрсетеді.
Brookings Institution саяси зерттеулер орталығы 2016, 2018, 2020 және 2022 жылдардағы сайлауларды қарап, әр 10 миллион пошта бюллетеніне шамамен төрт алаяқтық фактісін анықтады.
Есепте бұрын Трампқа жақын болған Heritage Foundation ой-қорының сот үкімімен аяқталған сайлау алаяқтығы фактілерін тіркейтін дерекқоры пайдаланылды.
Біз соңғы 20 жылдағы дерекқорды қарап, онда пошта бюллетеньдерін алаяқтықпен пайдалану нәтижесінде 325 сот үкімі тіркелгенін анықтадық.
American Statistical Association-ның 2020 жылғы зерттеуі барлық сайлау құқығы бар сайлаушыларға пошта бюллетеньдерін жіберетін сегіз штаттағы сайлау алаяқтығы фактілерін қарап, пошта арқылы дауыс беру жалпы сайлау алаяқтығы қаупін арттыратынына ешқандай дәлел таппады.
Мысалы, зерттеуге сәйкес, Орегон 2000-2020 жылдар аралығында 100 миллионнан астам пошта бюллетенін жіберіп, 40 алаяқтық фактісін тіркеген.
Трамп азамат еместердің дауыс беруі кең таралған деп мәлімдеді, ал 2024 жылғы сайлау алдында демократтар миллиондаған мигрантты АҚШ-қа «олар дауыс бере алуы үшін, дауыс, дауыс» деп кіргізіп жатқанын айтты.
Азамат еместердің АҚШ федералдық сайлауында дауыс беруі заңсыз — жаза түрлеріне түрме жазасы, айыппұл және депортация кіруі мүмкін.
Президент Конгрестен қабылдауды талап еткен сайлау заңы сайлаушылардан дауыс беру алдында үкімет берген фотосуретті жеке куәлікті, сондай-ақ сайлауға тіркелу кезінде азаматтық дәлелін және азаматтықты үнемі тексеруді талап етеді.
Сыншылар қатаң сайлаушы куәлігі талаптары сайлаушылардың қатысуына зиян келтіруі мүмкін деп алаңдайды, өйткені адамдарда паспорт немесе қажетті үкіметтік фотосуретті жеке куәлік болмауы мүмкін.
«Бізде көптеген елдерден айырмашылығы, үкімет беретін ұлттық жеке куәлік жоқ. Жүргізуші куәлігі ең көп таралған, бірақ ол сіздің иммиграциялық мәртебеңізді көрсетпейді, сондықтан американдықтардың көпшілігі алып жүретін жеке куәлік дауыс беру үшін жеткіліксіз», — дейді Campaign Legal Center-дің сайлау құқықтары жөніндегі сарапшысы Джонатан Диас.
Brennan Center for Justice либералды ой-қорының 2023 жылғы сауалнамасы шамамен 21,3 миллион сайлау жасындағы американдық азаматтың, яғни шамамен 9%-ының азаматтығын растайтын құжаттары дайын түрде жоқ екенін көрсетті.
Алайда басқалар қолданыстағы сайлаушы куәлігі туралы заңдардың айтарлықтай әсері болмағанын дәлелдейді.
«Ғалымдар сайлаушы куәлігі туралы заңдардың әсерін қарағанда — консерваторлар алаяқтық туралы не дейтінін немесе прогрессивті топтар сайлаушылардың құқығын шектеу туралы не ескертетінін — бұлардың ешқайсысының болғанына көп дәлел жоқ», — дейді консервативті Cato Institute-тің сайлау жөніндегі сарапшысы Уолтер Олсон.
Соңғы екі жылда негізінен республикашылдар басқаратын бірқатар штат сайлаушы куәлігіне қойылатын талаптарды қатаңдатты. Brennan Center for Justice зерттеуіне сәйкес, 2024 жылғы сайлаудан бері қатаң куәлік талаптарын белгілеу үшін 21 шектеулі сайлау заңы қабылданды.