Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) Анкарада өткен 13-ші саммитінде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресейдің ұйымға қатысу мүмкіндігін қарастыру туралы ұсынысы ең көп талқыланған бастамалардың біріне айналды. Мемлекет басшысы Ресейдің түркі әлемімен ғасырлар бойғы тарихи байланыстарын атап өтіп, «ТМҰ+» форматын пайдалануды немесе Мәскеуге бақылаушы мәртебесін беруді ұсынды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы Kursiv Media басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Саммит алдында Тоқаевтың Түркияға ресми сапары өтті. Президент Режеп Тайип Ердоғанның жылы қабылдауы және екі ел көшбасшыларының келіссөздері стратегиялық әріптестіктің жоғары деңгейін растады. Негізгі экономикалық бағдарлардың бірі тауар айналымын 15 млрд долларға дейін ұлғайту болды.
Тоқаевтың сөйлеген сөзінде түркі ынтымақтастығын еуразиялық интеграциялық процестерге қарсы қоймай дамытуды көздейтін тәсіл байқалады. Президент сондай-ақ ТМҰ институттарын нығайтуды, халықаралық көлік дәліздерін дамытуды және Ұйымның әскери емес сипатын сақтауды жақтады.
Қазақстан көшбасшысының бастамасы Ресей мен түркі әлемі үшін қандай маңызға ие? Ол еуразиялық ынтымақтастықты нығайтуға қандай мүмкіндіктер ашады және бұл процестерде Қазақстанның рөлі қандай? Бұл туралы ресейлік «Стан-Центр» аналитикалық бюросының жетекшісі Андрей Выползов айтып берді.
– Андрей Александрович, Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресейдің «ТМҰ+» форматында немесе бақылаушы ретінде қатысуын қарастыру туралы ұсынысы саммиттің ең көп талқыланған бастамаларының біріне айналды. Ресейдің түркі әлемімен тарихи байланыстарын ескерсек, бұл қадам қаншалықты маңызды және ол Мәскеу мен Астана үшін қандай перспективалар ашады?
– Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұсынысын көптен күткен және маңызды дипломатиялық бастама деп санаймын. Ресейлік сарапшылар қауымдастығында Ресейдің Түркі мемлекеттері ұйымымен өзара іс-қимылы туралы мәселе бұрыннан талқыланып келеді. Сонымен қатар ТМҰ-ның дамуы Мәскеудің мүдделеріне қайшы келуі мүмкін деген алаңдаушылық та мезгіл-мезгіл айтылады.
Менің ойымша, мұндай бағалаулар Ресейдің түркі әлемімен тарихи және мәдени байланыстарының тереңдігін ескермейді.
Біздің елде түркі тамыры бар көптеген халық тұрады. Бұл – башқұрттар, татарлар, чуваштар, якуттар және ғасырлар бойы өз тілдерін, дәстүрлерін және мәдени мұрасын сақтап келе жатқан басқа да этностар. Түркі халықтарының айтарлықтай ықпалы ресей мемлекетінің қалыптасу тарихында және орыс тілінің дамуында да байқалады.
Ресей – көпұлтты мемлекет, ол үшін мәдени және этникалық әртүрлілік үлкен тарихи маңызға ие. Сондықтан ТМҰ-мен ынтымақтастықты кеңейту тек мемлекетаралық өзара іс-қимылдың ғана емес, халықтар арасындағы мәдени байланыстарды сақтаудың да мүдделеріне жауап береді.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан Президентінің бастамасы халықаралық ынтымақтастықты кеңейту туралы қарапайым ұсыныстан тереңірек мағынаға ие. Тоқаев іс жүзінде Ресейдің түркі әлемінің ортақ тарихи және мәдени кеңістігіндегі ғасырлар бойғы қатысуына назар аударады.
Мұндай тәсіл маған заңды көрінеді. Ресей – еуразиялық держава, оның тарихи және мәдени қалыптасуында түркі халықтары айтарлықтай рөл атқарды. Сондықтан оның ТМҰ-мен қарым-қатынасын дамытудың маңызды тарихи алғышарттары бар.
Мұнда славян әлемімен белгілі бір параллель жасауға болады. Саяси келіспеушіліктер болған жағдайда да ортақ тілдік және мәдени тамырлар халықтар арасындағы қарым-қатынас үшін маңызды болып қалады. Ұқсас процестер түркі кеңістігіне де тән.
Мәдени және гуманитарлық өзара іс-қимыл мүмкіндіктері қалыптасқан саяси айырмашылықтармен шектелмеуі керек. Керісінше, тарихи мұраның ортақтығы халықаралық ынтымақтастықтың қосымша негізі бола алады.
Сондықтан Тоқаевтың Ресейдің ТМҰ-ға ықтимал қатысуы туралы ұсынысын Ресейдің түркі әлемімен байланыстарын нығайтуға және кеңірек еуразиялық диалогты дамытуға маңызды қадам деп қарастырамын.
– Қазақстан Президенті ТМҰ әскери альянсқа айналмауы керектігін тағы да атап өтті. Геосаяси бәсеке жағдайында бұл ұстаным қаншалықты принципті және ол Тоқаевтың Ресейдің ықтимал қатысуы туралы бастамасымен қалай үйлеседі?
– Менің ойымша, Қасым-Жомарт Тоқаевтың принципті ұстанымы Түркі мемлекеттері ұйымының тұрақты дамуының маңызды шарттарының бірі болып табылады.
Көрші мемлекеттердің, атап айтқанда Ресей мен Қытайдың белгілі бір сақтығы көбінесе ТМҰ-ның ықтимал милитаризациясы туралы мезгіл-мезгіл туындайтын болжамдармен байланысты.
Мұндай пікірлер сенімсіздік үшін қосымша негіздер туғызады, дегенмен Ұйымның ресми түрде жарияланған мақсаттары көпжақты ынтымақтастықты дамытуға қатысты.
Қазақстан Президенті ұстанымды айқын белгіледі: Түркі мемлекеттері ұйымы әскери альянс емес және болашақта оған айналмауы керек.
Бұл мәлімдеменің елеулі дипломатиялық маңызы бар. Тоқаев түркі ынтымақтастығын дамыту жаңа әскери-саяси блоктың қалыптасуымен қатар жүрмеуі керектігін растайды.
Мұндай айқындық Мәскеу мен Бейжіңде оң қабылданады деп сенемін, өйткені ол аймақтық қауіпсіздік мәселелеріне тікелей қатысты.
Осы тұрғыда Ресейге бақылаушы мәртебесін беру қосымша маңызға ие болады. Мұндай формат Мәскеуге диалогқа тікелей қатысуға, ТМҰ қызметі туралы толық түсінік алуға және өзара қызығушылық тудыратын мәселелерді талқылауға мүмкіндік берер еді.
Осылайша, Тоқаевтың екі бастамасы бірін-бірі толықтырады. Қазақстан ТМҰ-ның халықаралық ынтымақтастығын кеңейтуді жақтай отырып, оның әскери емес сипатын сақтау қажеттігін де атап өтеді.
Менің ойымша, мұндай тәсіл түрлі халықаралық міндеттемелері мен сыртқы саяси басымдықтары бар мемлекеттер арасындағы сенімді нығайтуға ықпал етеді.
– Қасым-Жомарт Тоқаев ТМҰ-ның атқарушы механизмдерін нығайтуды және нақты экономикалық жобаларға назар аударуды ұсынды. Бұл ұсыныстар қаншалықты уақтылы және Қазақстан Ұйымның тиімділігін арттыруда қандай рөл атқара алады?