Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Каспийге жағалаулас елдерге ғылыми зерттеулерді біріктіруді, теңізді мониторингілеу үшін ортақ цифрлық платформа құруды қарастыруды және оның биоалуантүрлілігін бірлесіп қорғауды күшейтуді ұсынды. Ол бұл бастамаларды бірінші Каспий экологиялық саммитінде жариялады, деп хабарлады Ақорда. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы Kursiv Media басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Президент Каспий мен оны қоректендіретін өзен бассейндерін сақтау жөніндегі жобалардың ортақ пулын құруға шақырды. Ол сондай-ақ жұмысты үйлестіру және келісімдердің орындалуын бақылау үшін Тегеран конвенциясының тұрақты хатшылығын құруды аяқтау қажеттігін мәлімдеді.
Тоқаевтың айтуынша, 2000 жылдан 2025 жылға дейін Каспий теңізінің акваториясының ауданы 16 мың шаршы км-ден астам қысқарған. Жекелеген учаскелерде жағалау сызығы ондаған километрге шегінген. Соңғы жүзжылдықта каспий итбалықтарының саны 1 млн-нан 270 мың дараққа дейін азайған.
Президент теңіз жағдайының нашарлауының негізгі факторлары ретінде су ағынының азаюын, климаттың жылынуын және антропогендік жүктемені атады. Ол Каспийдің миллиондаған адамның әл-ауқатының көзі, Еуразияның көлік және энергетикалық торабы ретіндегі маңызын атап өтті.
Тоқаев Иран президенті Масуд Пезешкианмен жағдай экологиялық дағдарыс шеңберінен шығып, экономикалық сипат алып отырғанымен келісті. Оның айтуынша, шұғыл шаралар қабылданбаса, салдарлар Каспийге жағалаулас елдер мен халықаралық қоғамдастыққа орны толмас зиян келтіруі мүмкін.
Тоқаев Каспий проблемалары аймақтағы кеңірек климаттық өзгерістермен байланысты екенін атап өтті. Ол келтірген болжамдарға сәйкес, ғасырдың соңына қарай аймақтың жекелеген бөліктерінде температура 5 градусқа көтерілуі мүмкін. Бұл мұздықтардың еруін, су тапшылығын, қуаңшылықты және жердің деградациясын күшейтеді.
Президент сілтеме жасаған Дүниежүзілік банктің бағалауы бойынша, 2050 жылға қарай аймақтағы шамамен 2,5 млн адам климаттық факторларға байланысты ішкі көші-қон қаупіне тап болуы мүмкін.
Каспийдің тартылуы кеме қатынасына, порт инфрақұрылымына, балық аулауға, энергетикаға, өнеркәсіпке және жағалаудағы елді мекендердің тұрақты дамуына қауіп төндіреді. Тоқаев осы факторлардың жиынтығы ауқымды экологиялық апатқа әкелуі мүмкін екенін ескертіп, Арал теңізі трагедиясының қайталануына жол бермеуге шақырды.
«Бір кездері әділ түрде «ұлы», «дана» деп аталған Каспийді құтқару — бұл тек біздің жауапкершілігіміз ғана емес, сонымен қатар қазіргі дәуірдегі мемлекет қайраткерлерінің ар-намыс ісі», — деді Тоқаев.
Ол теңіздің келесі ұрпақтарға мұра болатын жағдайы қазіргі шешімдерге байланысты екенін қосты.
Президент Каспийге жағалаулас мемлекеттердің деректерін, зерттеулерін және бақылауларын экологиялық қауіптерді уақтылы анықтау және жою үшін бірыңғай жүйеге біріктіруді ұсынды.
Кешенді зерттеулер мен ортақ бейімделу сценарийлерін әзірлеу үшін ол 2024 жылы Қазақстанда құрылған Каспий теңізі ғылыми-зерттеу институтын басқа да Каспийге жағалаулас елдердің ғылыми орталықтарымен бірлесіп пайдалануды ұсынды.
Тағы бір бастама — ортақ цифрлық платформа құруды қарастыру. Ол су ресурстары, жағалау сызығының өзгеруі, биоалуантүрлілік, ластану, өзен ағыны және басқа да параметрлер туралы мәліметтерді өңдеп, талдай алады.
Тоқаевтың айтуынша, спутниктік технологиялар, жасанды интеллект және заманауи болжау жүйелері теңіздің жағдайын нақты уақытта бақылауға, экологиялық тәуекелдерді уақтылы анықтауға және жоюға мүмкіндік береді. Платформа ғалымдар, бейінді мемлекеттік органдар және халықаралық ұйымдар үшін ортақ база бола алады.
Тоқаев уылдырық шашу орындарын қалпына келтіру, атырау экожүйелерін және ең осал өсімдіктер мен жануарлар түрлерін қорғау жөніндегі бірлескен жұмысты күшейтуге шақырды.
Оның пікірінше, Солтүстік Арал тәжірибесі инженерлік шаралардың табиғатқа бағытталған ғылыми тәсілмен ұштасуы су шаруашылығы және экологиялық міндеттерді шешуге, жағалау аумақтарының тұрақтылығын арттыруға және климат өзгерісінің салдарларын жұмсартуға көмектесетінін көрсетеді.
Заңсыз кәсіпшілік, браконьерлік және биологиялық ресурстардың заңсыз айналымымен күресу үшін президент құқық қорғау және табиғат қорғау органдары арасында ақпарат алмасуды белсендіруге, бірлескен жедел іс-шаралар өткізуге және цифрлық мониторингті пайдалануға ұсыныс жасады.
Қазақстан бұл жұмысқа каспий итбалығын және оның мекендеу ортасын сақтау үшін құрылған мемлекеттік табиғи резерватты пайдалануға дайын. Тоқаев итбалықтардың өмірлік циклі үшін маңызды аумақтарға антропогендік әсерді азайту үшін экологиялық дәліздерді сақтауға ерекше назар аударуды ұсынды.
Президент сондай-ақ Қазақстанда Халықаралық биоалуантүрлілік қорының құрылғанын хабарлады. Оның жұмыс бағыттарының бірі Каспийдің сирек кездесетін түрлері мен бірегей экожүйелерін қорғау болады. Тоқаев саммит қатысушыларын қорға қосылуға және нақты бірлескен жобаларды жүзеге асыруға шақырды.
Ұсынылып отырған жобалар пулы теңіз акваториясын да, оны қоректендіретін өзен бассейндерін де қамтуы тиіс. Тоқаев міндеттер қатарында су ағынын, өзен атыраулары мен сулы-батпақты жерлерді қалпына келтіруді, сондай-ақ гидротехникалық құрылыстарды тиісті жағдайға келтіруді атады.
Оның пікірінше, қаржыландыру көздері гранттар, жеңілдік кредиттер және климаттық қаржыландырудың басқа да механизмдері бола алады.
Президент Тегеран конвенциясының маңызын атап өтті, оның күшіне енуіне биыл 20 жыл толады, және БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасының табиғат қорғау жұмысына қосқан үлесін атап өтті.
Қазақстан Әзірбайжанның Каспий теңізінің тартылуы жөніндегі премьер-министрлер орынбасарлары деңгейіндегі Үкіметаралық комиссия құру туралы бастамасын қолдайды. Каспийге жағалаулас мемлекеттер сондай-ақ Қазақстанның Каспийдің су ресурстарын сақтау жөніндегі Мемлекетаралық бағдарламаны әзірлеу туралы ұсынысын мақұлдады.
Сонымен қатар Тоқаев қабылданып жатқан шараларды жеткіліксіз деп санайды және тартылудың салдарларын жұмсартуға және экономикалар мен экожүйелерді өзгерістерге бейімдеуге көмектесетін келісілген әрекеттерге көшуді шақырады.
Оның айтуынша, Тегеран конвенциясының тұрақты хатшылығы шешімдердің сабақтастығын, қызметті үйлестіруді және келісімдердің орындалуын бақылауды қамтамасыз етуі тиіс.