Талибан билігіне бес жыл толуына орай, әлем елдері режиммен байланысты кеңейтуде, бұл адам құқықтары талаптарын әлсіретуі мүмкін деп дабыл қағуда. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Ауғанстандағы Талибан қозғалысы халықаралық оқшаулануды тоқтату үшін дипломатиялық күш салуда, өйткені ірі аймақтық және халықаралық державалар жүйелі адам құқықтарын бұзушылықтарға қарамастан, бұл репрессивті режиммен тығыз қарым-қатынасқа дайындық танытуда.
2021 жылы билікке келгеннен кейін бес жыл өткенде, көптеген елдер қатал исламшылдармен байланыстарын жаңартып немесе дипломатиялық қарым-қатынастарын кеңейтуде. Бұл топ 20 жылға созылған қарулы көтерілістен кейін Кабулда билікті басып алған еді.
Белсенділер әртүрлі елдердің жеке байланыстары дипломатиялық жеңілдіктер үшін адам құқықтарын жақсартуға қойылатын "үйлесімді, дәйекті" талаптарды әлсірету қаупін тудыратынынан қауіптенеді.
БҰҰ ескертуі
Біріккен Ұлттар Ұйымы Талибанның әйелдердің университеттерге баруына және көптеген жұмыс орындарына тыйым салатын, жасөспірім қыздардың білім алуына жол бермейтін және қатаң киім ережелерін енгізетін "жарлықтар мен заңдар каскадын" сипаттады. Азшылықтар қудалануда, ал белсенділер мен журналистер репрессияға ұшырауда. БҰҰ наурыз айында Ауғанстан "адам құқықтарының зиратына" айналды деп мәлімдеді.
Жаңа байланыстар
Үндістан, Катар, Қытай, Иран және бірнеше Орталық Азия мемлекеттері жақында Талибан өкілдерін қабылдады немесе жаңа байланыс арналарын ашты. Бір жыл бұрын Кабулдағы Талибан үкіметін таныған Ресей өткен айда әскери ынтымақтастық келісіміне қол қойды. Маусым айында Еуропалық Одақ Брюссельде Талибан өкілдерімен сәтсіз баспана іздеушілерді Ауғанстанға қайтару туралы келіссөздер жүргізді. Жекелеген еуропалық елдер де Кабулмен өз байланыстарын тереңдетті.
"Эволюция болғаны сөзсіз. Ислам әмірлігі қазір сенімді позицияда. Олар аймақ елдері үшін, тіпті Еуропа мен АҚШ үшін де қажет екенін түсінді. Олар қалай әрекет ету керектігін анықтады", - дейді Делидегі Observer Research Foundation зерттеушісі Шивам Шекхават.
"Талибан кез келген байланысты дипломатиялық жеңіс деп санайды және оны режимге заңдылық беретін белгі ретінде пайдалана алды."
Оқшаулау саясатының ыдырауы
2021 жылы Талибан билікке келгеннен кейін қолданылған қатаң оқшаулау саясаты қазір ыдырап келеді. Кейбір батыс сарапшылары көбірек елдердің режимді танитынын айтады. Басқалары "артқы арна" байланыстарын күшейтуді қалайды.
"Біз ешқандай байланысқа қарсы емеспіз... Гуманитарлық дағдарысты жеңілдету үшін гуманитарлық ұйымдарға қажет болса да, байланыс қажет. Бірақ біз бұл байланыстардың түпкі мақсаты мен өтіп жатқан пікірталастарға алаңдаймыз", - дейді Human Rights Watch-тың Ауғанстан бойынша зерттеушісі Ферешта Аббаси.
"Халықаралық қоғамдастық Талибанға әйелдер құқығы мен адам құқықтары саласында нақты прогреске қол жеткізбесе, олардың ешқандай досы болмайтыны туралы дәйекті және үйлесімді хабарлама жіберуі керек... Ал бұл орындалмай отыр."
Жаңа байланыстар аймақтық қауіпсіздік мәселелері, Батыста заңсыз көші-қонды азайту қысымы және Талибанды жақын арада биліктен ығыстыру мүмкін емес деген жалпы тану сияқты факторлардың жиынтығынан туындап отыр.
ЕО келіссөздері
Еуропалық комиссия Брюссельдегі Талибан делегациясымен кездесуді тек "техникалық" және қайтару мәселелеріне бағытталған деп сипаттады. Бұл 2021 жылдан бері алғашқы ресми кездесу еді. Алайда Талибан өкілі бұл сапардың тарихи екенін және ЕО елдерімен консулдық қатынастарды реттеуге қадам болғанын мәлімдеді.
"Талибанның қиянатын бір сөзбен айыптап, келесі сөзде иммиграция туралы келіссөздер жариялауға болмайды... Талибан өз ішіндегі жақтастарына олардың енді халықаралық қоғамдастық тарапынан қабылданғанын айтып отыр", - дейді Аббаси.
Орталық Азия елдерінің белсенділігі
Биыл Тәжікстан, Түрікменстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Қазақстан өкілдері Кабулға немесе басқа ауған қалаларына барып, теңіз порттарына немесе үшінші елдерге шығуға мүмкіндік беретін сауда жолдары мен құбыр жобаларын іздестіруде.
Үндістан да 2021 жылы Кабулдың Талибан қолына өтуінен кейін суыған қарым-қатынастарды нығайтуға кірісті. Бұл ішінара қозғалыс пен оның тарихи демеушісі Пәкістан арасындағы жаңа шиеленісті пайдалануға бағытталған.
Нью-Дели өткен жылы Талибанның сыртқы істер министрі Әмір Хан Муттақиға сапар шегуіне санкциялық жеңілдік алды. Муттақи — қозғалыстың жүрегінде ондаған жылдар бойы жұмыс істеген тәжірибелі шенеунік.
Маусым айында Үндістанның БҰҰ-дағы елшісі ондаған Талибан мүшелеріне қарсы бағытталған саяхатқа тыйым салу, активтерді қатыру және қару эмбаргосы сияқты санкцияларды қайта қарау қажеттігін ұсынды.
"Ауғанстанның саяси шындығы соңғы бес жылда өзгерді, ал қазіргі БҰҰ санкциялық режимі мұны ескеруі керек", - деді Хариш Парватханени.
Талибанның дипломатиялық стратегиясы
Ауған билігінің дипломатиялық стратегиясы Кабулда елшілерді қабылдауды қамтиды, оның ішінде Қытай, Жапония, Түркия және Сауд Арабиясынан келгендер бар. Өткен жылы Иранның сыртқы істер министрі Аббас Арагчи он жылға жуық уақытта алғаш рет Кабулға ресми сапар жасады.
Ауғанстанның Ислам Әмірлігі "барлық елдермен қарым-қатынасқа ұмтылады", - деді Талибан өкілі Забихулла Муджахид, алайда "аймақ елдері мен көрші мемлекеттер ерекше маңызға ие, өйткені олар..."