СНГ өмір сүрген 35 жыл ішінде посткеңестік кеңістіктегі саяси және экономикалық жағдайлар ғана емес, халықаралық интеграцияны түсінудің өзі де өзгерді. 1990-жылдардың басында Достастық ең алдымен тәуелсіз мемлекеттілікке өту мәселелерін шешсе, бүгінде оның перспективалары қатысушылардың бірлескен экономикалық, инфрақұрылымдық және технологиялық жобаларды жүзеге асыру қабілетіне көбірек тәуелді. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы Kursiv Media басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Дәл осы бағыттарға Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Түрікменстанда өткен ТМД мемлекет басшылары кеңесінің отырысында назар аударды. Мемлекет басшысы Достастықтың 2035 жылға дейінгі даму стратегиясын әзірлеуді, 2027–2030 жылдарға арналған флагмандық индустриялық-технологиялық жобалар портфелін қалыптастыруды, көлік өзара байланысын нығайтуды және жасанды интеллект саласындағы ынтымақтастықтың жаңа тетіктерін құруды ұсынды.
Экономикалық құрамдас бөлік ерекше маңызға ие. ТМД мемлекеттеріне Қазақстанның сыртқы тауар айналымының төрттен бірінен астамы тиесілі. Алайда ынтымақтастықты одан әрі дамыту тек сауданы ұлғайтуды ғана емес, жаңа өндірістік тізбектерді қалыптастыруды, өткізу нарықтарын кеңейтуді және технологиялық бәсекеге қабілеттілікті арттыруды көздейді. Сонымен қатар Астана мемлекетаралық ынтымақтастықтың қолданыстағы қағидаттарын сақтай отырып, Достастықтың халықаралық өзара іс-қимылын «СНГ плюс» форматы арқылы кеңейтуді ұсынып отыр.
Бұл бастамалар қазіргі геосаяси шындыққа қаншалықты сәйкес келеді, олар Қазақстан үшін қандай мүмкіндіктер ашады және неге СНГ үш жарым онжылдықтан кейін де сұранысқа ие? Бұл туралы саясаттанушы, «Мир Евразии» журналының бас редакторы Эдуард Полетаев айтып берді.
– Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 1991 жылғы Алматы декларациясының тарихи маңызын еске сала отырып, СНГ-нің 2035 жылға дейінгі даму стратегиясын әзірлеуді ұсынды. Достастық өзінің бастапқы рөлін қаншалықты сақтап қалды және неге дәл қазір стратегиялық басымдықтарды қайта қарау қажеттілігі туындады? Қазақстан ұсынған тәсілді практикалық жүзеге асыруды қандай тетіктер қамтамасыз ете алады?
– Алматы декларациясының шынымен де үлкен тарихи маңызы бар, әсіресе СНГ-нің 35 жылдығы жылы. Өз уақытында Достастыққа ұзақ өмір сүрмейді деп болжаған, алайда ұйым толықтай өміршең болып шықты. Белгілі бір қиындықтарға қарамастан, ол жұмысын жалғастырып, болашаққа жоспарлар құрып отыр. СНГ-нің құрылуы бірнеше принципті міндеттерді шешті. Ең алдымен, ол Кеңес Одағының ыдырауына жаңа мемлекетаралық қатынастарға салыстырмалы түрде өркениетті өту сипатын берді. Сонымен қатар, бұрынғы одақтас республикалар арасындағы ықтимал қақтығыстардың алдын алу белгілі бір дәрежеде мүмкін болды, дегенмен қайшылықтарды толығымен жоққа шығару, әрине, мүмкін болмады. Біз, мысалы, бұрынғы Югославия аумағында жағдай әлдеқайда күрделі болғанын көріп отырмыз, өйткені онда мұндай құрылым болмаған.
Достастық жаңа тәуелсіз мемлекеттердің өзара іс-қимылының ұйымдастырушылық-құқықтық негізін қалыптастырып, өкілеттіктерді шектеу, экономикалық байланыстарды сақтау және өзара тиімді жағдайларда одан әрі ынтымақтастық мәселелерін шешуге мүмкіндік берді. Қасым-Жомарт Тоқаевтың СНГ-нің 2035 жылға дейінгі даму стратегиясын әзірлеу туралы ұсынысына келетін болсақ, ол қазіргі тенденцияларға толықтай сәйкес келеді. Қазір 2020 жылы қабылданған Достастықтың 2030 жылға дейінгі экономикалық даму стратегиясы қолданыста. Алайда өткен уақыт ішінде халықаралық жағдай айтарлықтай өзгерді. Әлем пандемияға, геосаяси турбуленттілікке, экономикалық және логистикалық байланыстардың қайта құрылуына тап болды. Біз Оңтүстік Кавказда жаңа процестерді, Парсы шығанағы бағытындағы көлік перспективаларының өзгеруін және Орталық Азия мемлекеттерінің экономикалық ынтымақтастығының күшеюін байқап отырмыз.
Мұның бәрі халықаралық экономикалық қатынастардың конфигурациясы өзгеруді жалғастырып жатқанын көрсетеді. Сондықтан 2020 жылы қалыптасқан тәсілдер қазіргі жағдайларға толықтай сәйкес келмейді. Мұнда Президент Тоқаевтың келісілген басымдықтар жүйесін қалыптастыру туралы ұсынысы принципті маңызға ие. Қазақстан цифрландыру, жасанды интеллект және жоғары технологиялар мәселелерін халықаралық күн тәртібіне белсенді түрде шығарып отыр. СНГ-нің барлық елдері бұл бағыттарға бірдей назар аудармайды, алайда мемлекеттердің қажеттіліктері көп жағынан ұқсас. Заманауи технологиялық процестерден тыс қалып, экономиканың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету мүмкін емес.
Ұзақ мерзімді жоспарлаудың мысалы ретінде Еуразиялық экономикалық одақты келтіруге болады, онда 2030 жылға дейінгі және 2045 жылға дейінгі перспективаға арналған экономикалық процестерді дамыту туралы декларация қолданыста. Ол өзін-өзі қамтамасыз ететін, үйлесімді дамыған және тартымды макроөңірді қалыптастыруды көздейді. СНГ үшін де мұндай міндет өзекті, бірақ ұйымның ерекшелігін ескеру қажет. Достастық мемлекеттерінің экономикалық мүдделері, интеграция деңгейі және сыртқы саяси басымдықтары әртүрлі. Сондықтан мұнда қатаң наднационалдық тетіктерді құру екіталай. Шешімдер консенсус негізінде қабылданады, ал өзара іс-қимылдың өзі көбінесе екіжақты және субөңірлік форматтар арқылы дамиды.
Бірақ дәл осындай икемділік ұйымның сұранысқа ие болуын сақтауға мүмкіндік береді. Түрікменстанның мысалы көрсеткіш: ол өзінің бейтараптығына байланысты СНГ-нің ассоциацияланған қатысушысы мәртебесіне ие. Соған қарамастан, мемлекет Достастық қызметіне белсенді қатысып, ірі халықаралық іс-шараларды өзінде қабылдайды. СНГ елдері көшбасшыларының дәстүрлі түрде жыл соңында Санкт-Петербургте өтетін бейресми кездесулері қосымша рөл атқарады. Мұндай алаңдарда ресми екіжақты форматта шешу әлдеқайда қиын мәселелерді талқылау жиі мүмкін болады.
Алайда ынтымақтастықтың тиімділігін арттыру үшін жалпы уағдаластықтардан неғұрлым нақты тетіктерге көшу қажет. Осы тұрғыдан алғанда, Тоқаевтың Орталық Азия мемлекеттері мен Әзірбайжан басшыларының консультативтік кездесуінде ұсынған тәсілі қызықты.