Швеция мемлекеті құрған тәуелсіз комиссия үкіметті «саам халқына келтірілген зиян мен әділетсіздік» үшін ресми кешірім сұрауға және «өтелу мен татуласудың» ұлттық процесін бастауға шақырды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Саам халқы жөніндегі ақиқат комиссиясы сонымен қатар бала кезінде бөлектелген «көшпелі мектептерге» және басқа да интернаттарға мәжбүрлеп жіберіліп, «құқықбұзушылыққа немесе қорлыққа ұшыраған» қарт саамдарға шұғыл түрде арнайы кешірім жариялауды талап етті.
Сәрсенбі күні жарияланған комиссия есебі төрт жылдық тергеу мен Швеция бойынша жүздеген саамдармен сұхбат жүргізудің нәтижесі болып табылады. Ол мәтіннен үзінділер оқылатын салтанатты рәсімде үкімет өкіліне тапсырылуы тиіс еді, бірақ осы айдың басындағы сайлаудан кейін үкімет әлі құрылмағандықтан, ол бұрынғы үкіметтің мәдениет министрі Париса Лиллестрандқа тапсырылды.
Комиссия төрағасы Лена Нюберг оған: «Біз үлкен жауапкершілікті тапсырып отырмыз», — деді. Лиллестранд комиссия мүшелеріне және есеп үшін сұхбат бергендерге алғыс айтып, бұл «тарихи процесс» болғанын атап өтті.
Еуропаның жалғыз мойындалған байырғы халқы саналатын саамдарға қатысты ұқсас ақиқат комиссиялары Норвегия мен Финляндияда да болған. Норвегия ресми кешірім жариялады, ал Финляндияда талқылаулар жалғасуда.
Жаңа есеп Швецияны өзінің ішкі және халықаралық адам құқықтары жөніндегі міндеттемелерін орындамады деп айыптайды және қатыгездіктің «тікелей салдары» ретінде бүгінгі саам халқы өз мәдениетін сақтау мен дамытуда «үлкен қиындықтарға» тап болып отырғанын айтады.
Бұл Швецияда саамдарға қарсы риториканың күшеюімен тұспа-тұс келеді, оның ішінде саяси көшбасшылар тарапынан да, саам бұғы бағушылары ғасырлар бойы жайылым ретінде пайдаланған, мемлекет сирек кездесетін жер минералдарын өндіруді қалайтын жерлер үшін қақтығыстар аясында. Есепте Швециядағы саам жер құқықтарын реттеу мәселелері саамдарды «төмен халық, сондықтан басқа азаматтармен бірдей құқықтар мен міндеттерді иеленуге лайық та, қабілетті де емес» деп санайтын идеологиямен «күшейтіліп, ушықтырылды» делінген.
Онда Швеция мемлекеті Біріккен Ұлттар Ұйымының байырғы халықтардың құқықтары туралы декларациясын іске асыра алмағаны қосылады.
Комиссияның 71 тармақтан тұратын іс-қимыл шақыруы саам халқына келтірілген зиян мен әділетсіздік үшін ресми кешірім сұрауды, сондай-ақ қаржылық өтемақы төлеуді және Халықаралық еңбек ұйымының байырғы және тайпалық халықтар туралы конвенциясын ратификациялау процесін аяқтауды ұсынады.
Ол өтелу мен татуласудың ұлттық орталығын құруды және билік органдарының Швеция ұлты екі халыққа — саамдар мен шведтерге — тиесілі жерлерде құрылғанын, сондай-ақ жердің бір бөлігінің саам атаулары бар екенін және саам мәдени мұрасының бөлігі екенін мойындауын талап етеді.
Ол сондай-ақ саам халқы дәстүрлі түрде мекендеген Сапми аймағы қазіргі ұлттық шекаралардан асатынын мойындауды; саамдарға қарсы нәсілдік кемсітушілікті тоқтатуды; және балалардың саам тілдерін үйренуі үшін жақсырақ жағдай жасауды талап етеді. Онда Швеция үкіметі саам халқының дәстүрлі жерлерінде бұғы шаруашылығымен және басқа да мәдени тәжірибелермен айналысу құқығын қорғауы тиіс делінген.
Есеп мемлекет, оның ішінде Швеция парламенті, үкіметі мен мемлекеттік органдары, кейбір жағдайларда Швеция шіркеуі де саам құқықтарының бұзылуына әкелген саясат пен шешімдер үшін «жауапкершілік көтеруі» керек деген қорытындыға келеді.
Онда былай делінген: «Жауапкершілікті мойындау мемлекеттен саам халқына және жекелеген саамдарға келтірілген зиянды өтеу жолында жұмыс істеуді талап етеді, сонымен бірге осы тарихи әділетсіздіктерді қайталамайтын саясатты жүргізуді талап етеді.»