Шотландияның Лисмор аралында тұратын 190 адам үшін тарих әрқашан жақын. Аргайлдағы Обан маңындағы бұл кішкентай аралда дүкендер қатары да, тіпті паб та жоқ – арал тұрғындары кофе ішуге жиналғысы келсе, жалғыз орын – аралдағы көп ғасырлық қауымдастық өмірін жазатын жанды гэль мұра орталығы. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Құжаттық деректерге сәйкес, бұл тыныш жер VI ғасырда монастырь қонысы болған, сол кезде Ирландиядан миссионерлер солтүстік Британияға христиан дінін тарату үшін келген. Бірақ ерте ойылған кресттің бірнеше фрагментінен басқа, тарихтың осы кезеңінен көретін ештеңе жоқтың қасы еді.

Аралдың тарихи қоғамының бір топ жергілікті тұрғындары барынша тереңірек қарауға бел буды. Гранттар, қайырымдылықтар мен жергілікті тұрғындардың мұраларынан және краудфандинг науқанынан қаражат жинап, олар Аргайл Археологиясының кәсіби археологы доктор Клэр Эллисті арал тұрғындары мен басқа да еріктілер тобын кейінірек ортағасырлық собордың орнында қазба жұмыстарына басшылық етуге шақырды.

Олардың «айрықша қызықты» табылымдары арал тарихын қайта жазып қана қоймай, сол кезеңдегі христиан дінінің таралуына жаңаша жарық түсірді, дейді археологтар. Арал тұрғындары кең көлемді жерлеу орындарын, безендірілген тас бұйымдар мен ерте ғимараттарды тапты – бұлардың барлығы VI ғасырдағы ірі монастырьге тән белгілер, оңтүстік-батыстағы әлдеқайда танымал Иона орнымен салыстыруға болады.

Сонымен қатар, қазба жұмыстары сәл кейінірек жоғары мәртебелі қолөнердің сирек дәлелдерін, соның ішінде алтын мен күміс құю үшін пайдаланылған көптеген тигельдерді анықтады. Табылымдар Лис Мор монастыры, Әулие Мо Луок немесе Молуаг негізін қалаған, назардан тыс қалған шалғайдағы кішкентай арал шіркеуі емес, халықаралық маңызы бар жоғары дәрежелі орын болғанын көрсетті, дейді сарапшылар.

2001 жылы аралға көшіп келген зейнеткер өсімдік ғалымы және қаражат жинау мен еріктілер жұмысын үйлестірген Роберт Хэй үшін бұл тәжірибе таңғажайып болды. «Біз осы өте қолайсыз, батпақты жерде [қазба жұмыстарын жүргіздік]. Шотландияда табылған ең үздік кішкентай тигельдерді қазып алу – бұл ерекше», – деді ол.

«Мен үшін ең қызықты сәт – олар қазбадан кейінгі талдау жасап, VII ғасырда біздің кішкентай аралымызда алтын, мыс, күмісті балқытып, зергерлік бұйымдар жасағанын анықтаған кез», – деді Хэй.

Хэйдің айтуынша, көптеген арал тұрғындары тарихқа қызығушылық танытқанымен, негізінен егде жастағы адамдардан тұратын «белсенді азшылық» қазба жұмыстарын жүргізу үшін еріктілер мен қаражатты жұмылдырған. Оның айтуынша, осының бәрін төлеу үшін қажетті төмен бес таңбалы соманы жинау «бұған кірісіп, ұйымдастыру сияқты жай ғана шаруа» болды. «Бұл менің бұрынғы жұмысыма қарағанда әлдеқайда оңай болды».

Абердин университетінің археология профессоры Гордон Нобл табылымдардың маңызы зор екенін айтты. «Біз Иона сияқты орындардың осы ерте ортағасырлық әлемнен өте танымал монастырь орындары бар екенін білеміз. Бірақ Молуагпен байланыс пен осы жерден табылған мүсіннің бір бөлігінен басқа, Лисмор туралы іс жүзінде ештеңе білмедік. Сондықтан жергілікті топтың Клэрмен [Эллис] бірлесіп жүргізген жұмысының нәтижелерін көру өте қызықты болды... Бұл шынымен де маңызды ерте христиандық құрылым болған», – деді ол.

Ноблдың айтуынша, кәсіби археологтар жергілікті тұрғындармен жиі жұмыс істегенімен, «идеяларды әрқашан қауымдастықтың өзі ұсына бермейді. Мұнда бұл мұра қоғамының жоспар құрып, кәсіпқойлармен жұмыс істеуінің төменнен жоғарыға қарай тәсілі болды – және міне, олар осы жерде қандай тамаша жаңалықтар ашты».

Хэй Молуагтың беделін қалпына келтіруге үлес қосуға үміттенетінін айтты, өйткені ол Ионаның негізін қалаушы және IX ғасырдағы ықпалды өмірбаянның тақырыбы болған атақты Әулие Колумбаның көлеңкесінде қалып қойған. «Өкінішке орай, Молуагтың агиографы болмады, сондықтан оның Шотландияны христиандандыруға қосқан үлесі айтарлықтай бағаланбады», – деді ол. «Сондықтан оның монастырь орнын және [металл өңдеу дәлелдерін] табу – бұл жағдайды қайта бағалау туралы. Менің ойымша, Молуаг Шотландияны христиандандыруға өте үлкен әсер етті, бірақ өкінішке орай, ол өзінің PR-ын дұрыс жасай алмады».

Қауымдастық қазба жұмыстарының нәтижелері Antiquity журналының жақын арадағы санында жарияланады.