2026 жылдың бірінші жартыжылдығында Қазақстанның мемлекеттік қарызға қызмет көрсету шығындары 2,1 трлн теңгеге жетіп, бір жылда 26,3%-ға өсті. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы Kursiv Media басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Сонымен қатар, мемлекеттік қарыздың өзі әлдеқайда баяу өсті – 14,7%-ға, 40,9 трлн теңгеге дейін. Мұндай деректерді Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының (АФК) Аналитикалық орталығы келтіреді.

Нәтижесінде, қарызға қызмет көрсетуге бюджет шығындарының шамамен 11%-ы тиесілі болды, бұл бір жыл бұрынғы 9,6%-бен салыстырғанда жоғары. Мемлекеттік қарыз елдің болжамды ЖІӨ-нің шамамен 22%-ын құрайды.

АФК-да міндеттемелерге қызмет көрсету шығындарының озық өсуін тек қарыздың ұлғаюымен ғана емес, сонымен қатар қатаң пайыздық жағдайларда жаңа қарыз алу құнының жоғары болуымен байланыстырады.

Бюджетті қаржыландыру құрылымы айтарлықтай өзгерді. Ұлттық қордан кепілдендірілген трансферт бір жылда 3,1 трлн теңгеден 1,9 трлн теңгеге дейін – 1,2 трлн теңгеге қысқарды. Осы аяда мемлекет қарыздық қаржыландыруды белсендірек қолдана бастады. Жаңа қарыз алу көлемі бірінші жартыжылдықта 3,4 трлн теңгеден 3,7 трлн теңгеге дейін өсті.

Консолидацияланған бюджет тапшылығы, керісінше, 2,9 трлн теңгеден 2,4 трлн теңгеге дейін азайды. Бұл 2026 жылға арналған болжамды ЖІӨ-нің шамамен 1,3%-ына сәйкес келеді.

АФК-да Ұлттық қор қаражатын пайдаланудың қысқаруы біртіндеп қымбатырақ нарықтық қаржыландырумен алмастырылып жатқанын атап өтеді. Осыған байланысты бюджет пайыздық мөлшерлемелерге сезімтал бола түсуде, ал шығындардың барған сайын үлкен бөлігі жинақталған қарызға қызмет көрсетуге жұмсалуда.

Мемлекет салықтарды айтарлықтай көп жинай бастады. Қаңтар–маусым аралығында жиынтық салық түсімдері 15,2%-ға өсіп, 14,4 трлн теңгеге жетті. Бір жыл бұрын өсу қарқыны 11,2% болған. Алайда қосымша көлемнің барлығы дерлік республикалық бюджетті қамтамасыз етті. Оның салық түсімдері 1,9 трлн теңгеге, яғни 29,8%-ға өсті.

Ұлттық қорға түсімдер 1%-ға, ал жергілікті бюджеттерге – 0,3%-ға төмендеді. Республикалық бюджеттің салық кірістерінің өсімінің шамамен 95%-ын небәрі үш көз қамтамасыз етті. ҚҚС түсімдері 1,2 трлн теңгеге, яғни 43,1%-ға, КПН – 328 млрд теңгеге, немесе 16,1%-ға, мұнай емес ПНН – 320 млрд теңгеге, немесе 59,9%-ға өсті.

Түсімдердің артуының тағы бір факторы формальды салық базасының кеңеюі болды. Бірінші жартыжылдықта шамамен 546 мың бұрын тіркелмеген жеке тұлға қызметін заңдастырды. Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды есепке алғанда бизнес субъектілерінің саны 499 мыңнан астамға артып, 2,9 млн-ға жетті.

ҚҚС төлеушілер саны 158,2 мыңды құрады. Аналитиктердің бағалауынша, бұрын есепке алынбаған экономикалық белсенділікті тарту салық түсімдерін тұрақты ете түсуі мүмкін.

Республикалық және жергілікті бюджеттердің жиынтық шығындары 8,6%-ға өсіп, 19 трлн теңгеге жетті. Бір жыл бұрын өсім 13,3% болған. Сонымен қатар, күрделі шығындар 9,9%-ға қысқарды, ал ағымдағы міндеттемелер мен қаржы операциялары барған сайын маңызды рөл атқара бастады.

Республикалық бюджетте қарызға қызмет көрсетуден басқа, әлеуметтік көмек пен қамтамасыз ету шығындары 387 млрд теңгеге, яғни 12,9%-ға, сондай-ақ қорғаныс шығындары 307 млрд теңгеге, яғни 73,6%-ға айтарлықтай өсті. Жергілікті бюджеттерде несиелерді өтеу шығындары 172 млрд теңгеге, яғни 2,9 есеге, трансферттер – 153 млрд теңгеге, немесе 46%-ға, ТКШ – 143 млрд теңгеге, немесе 16,4%-ға өсті.