Экономист Алмас Чукин Қазақстан үкіметі бюджетті жоспарлау кезінде теңге бағамын болжауда жиі қателесетінін, ал 2026 жылы ауытқу рекордтық деңгейге жеткенін мәлімдеді. Сарапшының айтуынша, бюджетте көзделгеннен 12%-ға берік теңге бағамы экономика мен халыққа минустан гөрі плюс әкеледі. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы Kursiv Media басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Болжамның дәлдігі туралы
Алмас Чукин келесі жылдарға бюджетті жоспарлау кезінде үкімет теңге бағамын болжайтынын атап өтті. Алайда мұндай болжамды үкіметтің белгілі бір бағамды ұстап тұруға берген уәдесі ретінде қабылдауға болмайды. Бұл – кірістер мен шығыстарды жоспарлау үшін қажетті техникалық көрсеткіш.
Үкіметтің болжамы жиі дәл емес болып шығады. Экономист келтірген деректерге сәйкес, соңғы 11 жылда бюджетке жылға арналған теңге бағамы нақты көрсеткіштен 2%-дан аз ауытқыған тек екі жағдай ғана болған. Көбінесе ауытқу 10%-ға жақындаған, ал биыл рекордтық деңгейге жеткен. 2026 жылға арналған бюджетте доллардың орташа бағамы 540 теңге деңгейінде көзделген. Алайда тоғыз айдың қорытындысы бойынша орташа бағам шамамен 477 теңгені құраған – бұл есептік мәннен 12%-ға төмен.
Доллар бағамын болжау неге қиын?
Экономист доллар бағамын 10%-дан аз ауытқумен болжау іс жүзінде мүмкін емес екенін атап өтті, өйткені барлық ықтимал сыртқы факторларды ескеру мүмкін емес. Болжамның дәлдігі 90%-ға жетуі мүмкін. Сонымен қатар үкімет іс жүзінде бағамды «болжаумен» айналыспайды және бұл үшін арнайы әдістемесі жоқ.
«Бірнеше жыл бұрын мен бұл мәселеге қалыптасқан көзқарастың түсіндірмесін естідім. Осы процесте дауысы бар басшылардың бірі маған олардың жай ғана қазірдің өзінде қалыптасқан фактіні алып, келесі жылға арналған цифрға шығу үшін оған аздап қосатынын түсіндірді. …Және негізінен олар дұрыс істейді, басқа тәсіл болуы мүмкін емес. Келесі жылы бағам қандай болатынын ешкім білмейді», – деді Алмас Чукин.
Экономикаға әсері
Экономист сондай-ақ бюджетте көзделген бағаммен салыстырғанда «шамадан тыс» беріктенген теңгенің экономика мен халыққа әсерін бағалады. Оның айтуынша, формальды түрде шартты цифрға негізделген жекелеген жоспарлы көрсеткіштер орындалмаған. Теңге нығайған кезде импорт пен экспорттық түсімнің ұлттық валютадағы құны төмендейді, сонымен бірге салық түсімдері де қысқарады. Чукиннің бағалауы бойынша, бұл фактордың әсері 700 млрд теңгеге жетеді.
«Бұл есептік көрсеткіштегі ауытқуға байланысты ешқандай қорқынышты жағдай болған жоқ. Үкімет бұл мәселені жақсырақ түсіндіре алар еді – ақталу емес, мәнін ашу керек», – деді экономист.
Сарапшының айтуынша, іс жүзінде берік теңгенің арқасында елдің қаржылық жағдайы айтарлықтай жақсарған. Өсіп келе жатқан бюджет тапшылығын, оның ішінде салық реформасы есебінен де қысқартуға мүмкіндік туған. Салық түсімдері жоспары 98%-ға орындалғанымен, жиналымдар өткен жылмен салыстырғанда 16%-ға жоғары болған.
Берік теңгенің артықшылықтары
Ұлттық валютаның нығаюы импорттық тауарларды арзандатып, инфляцияны тежеуге көмектеседі. Чукиннің айтуынша, азаматтардың сатып алу қабілеті артады, ал мемлекет тұтынудың ұлғаюы есебінен қосымша ҚҚС жинай алады.
«Берік теңге импорттық тауардың арзанырақ болуын білдіреді. Шекарадағы ҚҚС-тың азаюы жеткізушіде және дүкенде бағаның төмендеуіне әкеледі. Дүкен кассасында ҚҚС аз жиналса да, бұл теңге сатып алушының әмиянында қалды», – деді сарапшы.
Экономист сондай-ақ болашақта инфляцияның баяулауы зейнетақы мен әлеуметтік жәрдемақыларды индекстеуге жұмсалатын шығыстарды азайтуға мүмкіндік беретінін атап өтті.
Негізгі кемшілік
Берік теңгенің басты кемшілігі ретінде сарапшы Ұлттық қор қаражатын жұмсауға әсерін атайды.
«Егер біз бюджетті Ұлттық қордан толықтыратын болсақ, онда қымбат теңге Ұлттық қорға доллармен қымбатқа түседі. Трансфертке 2-3 трлн теңге құю үшін, белгілі болғандай, валютамен қалыптасатын Ұлттық қордан көбірек доллар алуға тура келеді», – деп түсіндірді экономист.
Сонымен қатар Чукин Қазақстан экономикасы экономикалық реформалардың өте күрделі кезеңін қалыпты өткергенін, жылдам және тұрақты дамып келе жатқанын, мұны сақтап қалу маңызды екенін атап өтті. Осы тұрғыдан алғанда, берік бағам экономика үшін мәселе емес, қол жеткізілген жетістік.