XVII-XVIII ғасырларда қазақ элитасының үздік жабдықтары мен қару-жарақтарын жеткізушілер Бұхара, Қоқан және Хиуа болды. Бұл туралы тарих ғылымдарының докторы, профессор Леонид Бобров қазақстандық тарихшы Жақсылық Сабитовтің подкастында айтты. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы Kursiv Media басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Сарапшы қазақ қару-жарақ кешенінің ерекшелігін тек кең тарихи контексте қарастыруға болатынын атап өтті. Оның айтуынша, XVII-XVIII ғасырларда аймақта екі ірі қару өндірісі орталығы жұмыс істеген.
«Джунгарияда өз темір өндірісі және жаппай өндірісі бар қару-жарақ кәсіпорындары іске қосылды, оның ішінде атыс қаруы да бар. Оңтүстікте, Мавераннахрда, Батыс Түркістанның өзбек мемлекеттерінде дамыған қолөнер орталығы бар», — деді Бобров.
Тарихшы қазақ батырларына оңай болмағанын қосты: шығыста да, оңтүстікте де олар сауытты атты әскермен кездесуге мәжбүр болды. Алайда бай жауынгерлер, старшындар, рулар мен тайпалардың басшылары, сондай-ақ жоғары шыңғыс әулетінің өкілдері қару-жарақтың үздік үлгілерін сатып ала алатын.
«Міне, Орта Азияда бізде қазақ элитасына тиесілі, бірақ Бұхара, Қоқан, Хиуа және басқа қалалардың үздік шеберлері жасаған сәнді безендірілген қару-жарақ заттарының тұтас сериясы бар», — деп түйіндеді ол.
Бұған дейін тарихшылар қазіргі қазақтардың ата-бабалары Әмір Темір әскерінің құрамында болғанын айтқан болатын.
Қазақ қару-жарағының тарихи контексі
Леонид Бобровтың пікірінше, қазақ қару-жарақ кешенін зерттеу кезінде аймақтағы саяси және әскери жағдайды ескеру қажет. XVII ғасырда қазақ даласы әртүрлі жаулармен қоршалған: шығыста жоңғарлар, оңтүстікте ортаазиялық хандықтар. Бұл қазақ жауынгерлерінің қару-жарақ таңдауына әсер етті.
Джунгариядағы қару өндірісі жоғары деңгейде болды. Мұнда темір өндіріліп, қару-жарақ жаппай шығарылды, бұл жоңғар әскерін заманауи қарумен қамтамасыз етті. Оңтүстікте, Мавераннахрда, қолөнер дәстүрлері күшті болды, ал Бұхара, Қоқан және Хиуа шеберлері өз бұйымдарының сапасымен танымал болды.
Қазақ элитасы үшін қару-жарақ тек әскери құрал ғана емес, сонымен қатар мәртебе белгісі болды. Сәнді безендірілген қылыштар, сауыттар мен дулығалар билік пен байлықтың символы ретінде қызмет етті. Бай жауынгерлер мен ру басшылары өздерінің жеке қару-жарақтарын тапсырыспен жасата алатын, бұл олардың жеке қасиеттерін көрсетті.
Қазақ батырларының қару-жарақ ерекшеліктері
Қазақ батырларының қару-жарағы әртүрлі болды: олар садақ, найза, қылыш, қанжар және атыс қаруын қолданды. Сауыт-сайманға сауыт, дулыға, қалқан кірді. Қазақ жауынгерлерінің жауынгерлік дағдылары жоғары бағаланды, ал олардың қару-жарағы көбінесе жаулардан алынған олжалармен толықтырылды.
Бобровтың айтуынша, қазақ элитасының қару-жарағы Орта Азияда жасалған ең жақсы үлгілердің қатарына жатты. Бұл қазақ хандары мен батырларының жоғары мәртебесін және олардың сапалы қару-жараққа деген ұмтылысын көрсетеді.
Қазақстан тарихындағы қару-жарақтың маңызы
Қару-жарақ тарихы қазақ халқының әскери дәстүрлерін түсінудің маңызды бөлігі болып табылады. Қазақ батырларының ерліктері туралы аңыздар мен жырларда олардың қару-жарағы мен жауынгерлік шеберлігі жиі сипатталады. Қару-жарақ өндірісінің орталықтарын зерттеу қазақ даласының көрші мемлекеттермен байланысын ашуға көмектеседі.
Леонид Бобровтың зерттеулері қазақ қару-жарақ кешенінің аймақтық және халықаралық контекстегі орнын айқындауға мүмкіндік береді. Оның пікірінше, қазақ элитасының қару-жарағы Орта Азияның қару өнерінің ажырамас бөлігі болды және оның дамуына ықпал етті.
Бұл тақырып қазақстандық тарихнамада маңызды орын алады және одан әрі зерттеуді қажет етеді. Тарихшылар қазақ жауынгерлерінің қару-жарағын зерттеуді жалғастыруда, бұл қазақ халқының әскери мұрасын толық түсінуге мүмкіндік береді.