Норвегияның ең жылдам жылынып жатқан аймақтарының бірінде орналасқан шалғай қала тұрғындарына ауыр металдармен ластануына байланысты ауыз суды ішуге болмайтыны айтылды. Ғалымдар бұл ластануды мәңгі тоңның еруімен байланыстырады. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Свальбард архипелагындағы Лонгйир қаласының негізгі ауыз су көзі — ұзындығы 1,5 миль (2,5 км) бөгеттелген Исдаммен ("мұз тоғаны") көлі. Климаттық дағдарыс салдарынан температураның жоғарылауы мәңгі тоңды ерітіп, жаңадан ашылған тау жыныстары металдардың көлге сіңуіне әкелді.
Солтүстік полюстен 800 миль қашықтықта орналасқан Лонгйир әлемдік орташа деңгейден бес-жеті есе жылдам жылынып жатыр, күзгі температура он жылда 4°C-қа дейін көтеріледі.
Зерттеушілердің айтуынша, сумен жабдықтаудың ауыр металдармен ластануы екі факторға байланысты болуы мүмкін: мәңгі тоңның еруі және бұрынғы кен қаласының геологиясы. Мәңгі тоң — жазда еритін "белсенді қабаттан" басқа, жыл бойы қатып жатқан қатты жер.
"Мәңгі тоңның еруі мен пирит (ақымақтың алтыны) деп аталатын минералды қамтитын тақтатас тау жыныстарының үйлесімі сумен жабдықтаудың ластануына әкеледі", — деді Свальбард университеттік орталығының Арктика геологиясы кафедрасының доценті, мәңгі тоң сарапшысы Маржолен Верре.
Оның түсіндіруінше, пирит су мен оттегімен әрекеттескенде тотығып, қышқылдық тудырады. "Пайда болған қышқыл қазір осы тау жыныстарынан ауыр металдарды су жолдарына шайып әкетуі мүмкін. Лонгйирде бізде марганец мәселесі болды, бірақ тау жыныстарынан басқа да ластағыштар шайылып шығуы мүмкін", — деді ол.
Лонгйир lokalstyre муниципалитеті 2025 жылдың қыркүйегінде сумен жабдықтаудағы марганец деңгейі Норвегияның Қоғамдық денсаулық институты ұсынған литріне 50 микрограммнан 25 есе жоғары екені анықталғаннан кейін 2 600 тұрғынына алғаш рет ескертті. Лонгйир әкімі Терье Ауневиктің айтуынша, ауыз судың сапасы тұнбаға байланысты ешқашан жақсы болмаған, бірақ марганец деңгейі "шарықтап кеткен".
Марганецтің жоғары деңгейіне ұзақ уақыт әсер ету неврологиялық проблемаларға әкелуі мүмкін, әсіресе балалар мен нәрестелерде.
Төтенше, уақытша шаралар қолданылды, соның ішінде жергілікті сыра қайнату зауыты сүзген тегін тазартылған судың орталық резервуарын орнату, тұрғындар жергілікті супермаркетте ыдыстарын толтыра алады, және тергеу басталды.
Содан бері марганец деңгейі төмендеді, бірақ биылғы жылдың басында сульфат пен никель деңгейлері ауыз суға ұсынылған шектеулерден асып кеткені анықталды. Нәтижесінде тыйым салу күшінде қалды.
Ауневик марганец деңгейі "қауіпті емес" екенін айтқанымен, үкіметтік нұсқаулықтарды ұстану керек екенін атап өтті. Ол ауыз су дағдарысы көп "шу" тудырғанын мойындады, кейбір тұрғындар қолайсыздыққа ашуланды.
Су сапасына тергеу жүргізуді тапсырған әкім "мүлдем жаңа су құбыры жүйесі" қажет болуы мүмкін екенін айтты. Қарастырылып жатқан ықтимал шешімдер: Исдамменге сүзгі жүйесін орнату және резервтік ретінде тұзсыздандыру қондырғысын салу немесе керісінше. Екі жағдайда да "өте қымбат" және Свальбардтың экстремалды температураларына байланысты, су температурасы жиі нөлден төмен болады, техникалық қиындықтар туындайды, деді Ауневик.
"Норвегияда біз әрқашан шүмектен су ішуге болады деп ойлайтынбыз, енді қазіргідей суды өзімізбен алып жүру керек деп ойлау қиын. Басқа шағын қауымдастықтар сақ болып, егер олардың су көздеріне осындай жағдай болса, не істеу керектігін ойластыра бастауы керек", — деді ол.
Верре мен басқа ғалымдар Лонгйирдегі су көздерінің ластануы Арктика қауымдастықтарын күтіп тұрған жағдайдың алдын ала көрінісі болуы мүмкін екенін ескертті.
"Бұл ингредиенттер [пирит пен ауыр металдарға бай тау жыныстары] және мәңгі тоңның еруі Арктиканың басқа бөліктерінде де бар, сондықтан бұл климаттың өзгеруі тұщы суға қалай әсер етуінің алғашқы мысалы болуы мүмкін, мысалы, солтүстік Канада мен Аляскада", — деді Верре.