Марокко королі VI Мұхаммед Фатима Захра Эль Мансуриді елдің тұңғыш әйел премьер-министрі етіп тағайындағаннан бері «істерін әйелге тапсырған халық ешқашан табысқа жетпейді» деген исламдық нақыл сөз қайтадан көтеріле бастады. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Исламшыл үкіметте бұрын әділет министрі болған Мустафа Рамид осы айдың басында Facebook-те ұзақ жазба жариялап, әйел адам елдің ең жоғары саяси лауазымын атқара ала ма деген сұрақ қойды. Ол Марокко мұсылман басым ел ретінде теңдік пен мемлекеттік басшылық жауапкершілігі арасында тепе-теңдік тапқанын, ал ең жоғары лауазым – корольдік – әлі де ерлерге тиесілі екенін алға тартты.
Марокко конституциялық монархия ретінде жұмыс істейді, алайда атқарушы билік 63 жастағы монархтың қолында қалады. Эль Мансуридің «Аутентичность и современность» партиясы (PAM) қыркүйектегі парламенттік сайлауда ең көп орын алды және бері үш партиямен коалиция құрғанын жариялады. Олар бірге парламенттегі 395 орынның 207-сін иеленеді.
50 жастағы Эль Мансури өзінің тағайындалуын марокколық әйелдер үшін маңызды кезең деп бағалады. Алайда бұл тарихи шешім биліктегі әйелдерге қатысты әлі де барлық күмәнді ашып берді. Оның тағайындалуынан кейінгі күні жергілікті Chouf TV телеарнасы көшеге шығып, марокколық ерлерден үкіметті әйел басқаратыны туралы не ойлайтынын сұрады. Көбісі орта жастан асқан немесе одан үлкен ерлер жауап бермес бұрын кідірді. Кейбіреулері бұл шешімді корольдің таңдауы болғандықтан қабылдайтынын айтты. Аты-жөнін және жасын атамаған бір ақ шашты ер адам: «Үкімет басшысының әйел болуы біртүрлі сезіледі. Бұл маған ұнай ма, сенімді емеспін», – деді.
Мароккода монархияны сынау құқықтық тәуекелдерге әкеп соғады. Қылмыстық кодекс корольге, король отбасына және монархияға қатысты қорлаудың кейбір түрлерін қылмыстық жауапкершілікке тартады. Интернетте бұл тағайындау саяси сатираның нысанына айналды. Екі әйелдің бір-бірінің шашын жұлқылағанын көрсететін бейнежазба кеңінен таратылып, онда Эль Мансури мен оның әріптестері арасындағы парламенттік келіспеушіліктер осылай көрінуі мүмкін деген жазулар қосылды. Дегенмен көптеген жас марокколықтар, әсіресе әйелдер, оның тағайындалуын қуанышпен қарсы алды.
Мароккода көзқарастар өзгеріп жатқанымен, консервативті, діни пікірлер әлі де үлкен салмаққа ие. Гендерлік теңдік туралы ең қызу пікірталастар отбасылық құқыққа, соның ішінде мұрагерлік, неке және ажырасуға қатысты. Қолданыстағы мұрагерлік ережелері бойынша қыз әдетте ұқсас жағдайда ұлының үлесінің жартысын алады. Елдің діни ғалымдар кеңесі – Жоғарғы Улемалар кеңесі – ислам құқығына сілтеме жасап, тең мұрагерлік талаптарына қарсылық танытты. Ол сондай-ақ ағасы жоқ жетім қыздарға алыс туыстарын қоса алғанда, ер туыстарымен мұраны бөлісуге міндеттейтін «таасиб» ережесін жою туралы ұсыныстарды да қабылдамады.
2022 жылғы есебінде Марокконың Ұлттық адам құқықтары жөніндегі кеңесі тең емес мұрагерлік ережелері әйелдер арасындағы кедейлікке ықпал ететінін айтты. Полигамия да белгілі бір жағдайларда заңды. Отбасылық кодекске ұсынылған өзгерістер әйелдерге неке шартында күйеуінің екінші әйел алуға құқығы жоқ екенін көрсетуге мүмкіндік беруді қамтыды. Бірақ бірінші әйелдің бедеулігі немесе ауруына қатысты ережелерді қоса алғанда, ерекшеліктер сақталуда, оны әйелдер құқықтарын қорғау топтары жеке өмірге қол сұғу және медициналық құпияны бұзу деп сынады.
Бұл мәселелер неке, ажырасу және балаларды тәрбиелеу құқығын реттейтін Марокконың отбасылық кодексі – Мудауананы реформалау жөніндегі ұсыныстардың ортасында тұр. 2024 жылы өзгерістер пакеті жарияланды, бірақ реформалар әлі заң күшіне енген жоқ.
Отбасылық құқықтан басқа, кейбір жас әйелдер жаңа премьер-министр қыздардың білімін жақсартуға тырысады деп үміттенеді. Марокконың Жоғарғы жоспарлау комиссиясы – елдің ресми ұлттық статистика агенттігі – 2025 жылы ауылдық жерлерде 15–17 жас аралығындағы қыздардың тек 55%-ы ғана мектепке баратынын анықтады, онда кедейлік, ерте неке және оқуды тастау негізгі кедергілер болып қалады. Қалалық жерлерде бұл көрсеткіш 100% болды.
«Марокконың ауылдық жерлеріндегі көптеген қыздар мектептер алыс, көлік қауіпсіз емес немесе қолжетімсіз, ал шектеулі мүмкіндіктері бар отбасылар қыздарын үйде ұстайтындықтан, оқуды ерте тастайды», – дейді жас марокколық әйел Шифа Лаазузи BBC-ге. Оның айтуынша, себептердің бірі – кедей және ауылдық аймақтардағы көптеген қыздардың етеккір гигиеналық өнімдерін сатып алуға мүмкіндігі жоқ. «Етеккір денсаулығы әлі де табу болып саналады... Мен мектептерде тегін етеккір өнімдерін көргім келеді», – дейді Лаазузи.