Мальта журналисті Дафна Каруана Гализияның өліміне қатысты сот әділдігінің сәтсіздігін тергеу басталғанда, Лордтар палатасының мүшесі Шами Чакрабарти аралдың «жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлықтың қайталануына» осал екенін мәлімдеді. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Чакрабарти, Лордтар палатасының мүшесі және Liberty адам құқықтары тобының бұрынғы директоры, 2017 жылдың қазанында көлікке бомба қойылып өлтірілген сыбайлас жемқорлыққа қарсы журналистің қазасынан кейінгі салдарды тергейтін Еуропа Кеңесінің арнайы баяндамашысы болып тағайындалды.
Мальта бай және саяси ықпалды кәсіпкер Йорген Фенектің Каруана Гализияны өлтіруге қатысы жоқ деп ақталғанынан кейін дүрбелеңге түсті. Фенек оны өлтіру үшін делдалға 150 000 еуро төлегенін жоққа шығарады.
Сәрсенбідегі тергеудің бірінші отырысында Чакрабарти үкімнің «Мальта қоғамының көп бөлігін және одан тыс жерлерді таң қалдырғанын» айтты. «Бұл қастандық Мальта қоғамдық өмірінің дәл жүрегіне соққы бергеніне тоғыз жылға жуық уақыт өтті, бірақ әлі күнге дейін басты ұйымдастырушы жауапқа тартылған жоқ», — деп қосты ол.
Сәрсенбідегі алғашқы куәгерлер — журналистің үлкен ұлы Мэтью Каруана Гализия мен қарындасы Коринн Велла болды. Олар Фенекке қарсы екі айыпты да 8-1 дауыспен ақтаған үкімге күмән келтірді.
Мэтью Каруана Гализия Кеңестің заң және адам құқықтары жөніндегі комитетінің мүшелеріне былай деді: «Мальта қоғамы айыпталушыға қарсы барлық дәлелдерді көрді, және оның өлтіруге қатысына басым көпшілігі сенімді болды. Сондықтан алқабилер мұндай шешімге қалай келгеніне деген толық сенімсіздік атмосферасы бар».
Мальтаның мемлекеттік прокуроры қайта сот процесін қамтамасыз ету мақсатында апелляцияға дайындалып жатқаны белгілі.
1949 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған Еуропа Кеңесі Адам құқықтары жөніндегі еуропалық конвенцияны жасады. Оны 46 мүше мемлекеттің парламенттерінен сайланған ассамблея басқарады.
Отырыс барысында өкілдер үкімге таңырқау мен алаңдаушылық білдіріп, Еуропалық парламент пен Еуропалық комиссияны араласуға шақырды. Румыниялық оң-орталық саясаткер Юлиан Булай ЕО Мальтадан қаржыны ұстап қалуы мүмкін деп ұсынды. Заң үстемдігінің шарттылық механизмі деп аталатын рәсім алғаш рет 2022 жылы Венгрияға қарсы қолданылған болатын.
«Егер заң үстемдігі мен Мальта институттарының жұмысында осындай үлкен мәселе болса, ЕО реформаларға қысымды күшейту үшін ұқсас рәсімді қолдануы керек», — деді Булай. Ол бұл рәсімнің «басқа жағдайларда жұмыс істегенін... Сонда неге Мальта жағдайында жұмыс істемеске?» — деп қосты.
ЕО-ның ең кішкентай мүше мемлекеті Мальта, халқы 600 000, ЕО қаржысының таза алушысы болып табылады. Талдаулар көрсеткендей, одаққа 22 жыл бұрын қосылғаннан бері арал төлегенінен 2,4 миллиард еуро көп субсидия алған.
Чакрабарти Мальтаның өлтіруден кейін өткізілген қоғамдық тергеудің көптеген ұсынымдарын неге орындамағанын қарастыратынын айтты.
«Жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлықты тергеу барысында журналистің мақсатты түрде өлтірілуі демократиялық құндылықтарды қадірлейтін әркімнің жүрегіне суық тигізді», — деді ол. «Көпшілік журналистерді қорғау, сыбайлас жемқорлықпен күресу және сот әділдігінің тәуелсіз жұмысын қамтамасыз ету үшін қажетті заңдық және саяси өзгерістер жүзеге асырылмағанын айтады.
«Мальтаны жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлықтың қайталануына осал ететін және оны тежеуі тиіс баспасөз бостандығын шектейтін сыни салаларда реформалардың айқын жоқтығы мені қатты алаңдатады».
Қоғамдық тергеу Мальта мемлекетінің өлтіруге тікелей қатысы туралы дәлелдер болмаса да, мемлекет жазасыздық атмосферасын құрғаны үшін жауапкершілік артатынын анықтады. Ол итальяндық үлгідегі мафияға қарсы заңдарды және полиция тергеуіне кедергі келтіру мен қызметті асыра пайдалануды мемлекеттік қызметшілер үшін қылмысқа айналдыруды ұсынды. Бұл шаралар әлі жүзеге асырылған жоқ.
Чакрабарти Каруана Гализия ісін Ұлыбританиядағы сот әділдігінің бұзылуымен салыстырды, онда шенеуніктер жасыруға қатысқан, Grenfell Tower, Post Office жанжалы және Хиллсборо футбол стадионындағы апатты мысалға келтірді. Ол «Әділдік кешіктірілді: Дафна Каруана Гализия ісінің аяқталмаған орындалуы» деп аталатын тергеуінің бір жылда аяқталуы ықтимал екенін айтты.
Велла үкімнен кейін ауыр қылмыстар жазасыз қалуы мүмкін деген қорқыныш күшейгенін айтты. «Үкім шығарылғанға дейін біз журналист өлтірілген, бірақ жазасыздықты тоқтату мүмкіндігі бар елде өмір сүрдік. Үкім шыққан бойда бұл жоғалды».
Ол Мальта үкіметінің бұрынғы мүшелеріне қатысты сыбайлас жемқорлық айыптарын тергеуді жалғастырған журналистер «сол үкімнен кейін өз көліктеріне дейін жүруге қиналатынын» айтты.