Кук аралдарының премьер-министрі Марк Браун жалпы сайлау қарсаңында The Guardian-ға берген эксклюзивті сұхбатында өзінің төрт жылдық мерзімін және елді халықаралық назарға іліктірген шешімдерін қорғады. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Сәрсенбідегі дауыс беруге бірнеше күн қалғанда Браун биліктегі жылдарын қорытындылап, 2025 жылы Бейжіңмен стратегиялық әріптестік келісімдеріне қол қойылғанын, бұл Уэллингтонда алаңдаушылық тудырғанын атап өтті. Сәуір айында Жаңа Зеландиямен жаңа екіжақты келісімге қол қойылғаннан кейін ғана араздық ресми түрде жойылды.
Браун дипломатиялық дағдарыстың сайлаушыларға әсер ететінін мойындады: «Біздің халқымыз геосаяси кеңістікте не болып жатқанын жақсы біледі және оған мән береді».
«Біз үшін, Кук аралдары үшін бұл байланыстар біздің шарттарымызбен жүзеге асуы маңызды... және олардың бізбен ынтымақтастығы біз анықтаған басымдықтар бойынша жүруі керек».
Cook Islands News жүргізген сауалнамаға сәйкес, сайлау Браунның Кук аралдар партиясы мен Теарики Хизер бастаған Кук аралдарының біріккен партиясы арасында тығыз болады. Хизер өткен жылы Қытаймен әріптестік келісіміне қарсы жаппай наразылық акциясын ұйымдастырған еді.
Хизердің айтуынша, бұл келісім Кук аралдарының тұрғындарына, әсіресе Жаңа Зеландиядағыларға айтарлықтай әсер етті. Ол Браунды ел атынан қол қойылған құжаттар туралы басынан бастап ашық айтпағаны үшін сынады.
«Марк Браунның әрекеті халықты ренжітті. Бұл дұрыс емес. Біз үшін, кук аралдықтар үшін кішіпейілділік маңызды. Біз Жаңа Зеландиямен қарым-қатынасты құрметтейміз – ол 1965 жылдан бері берік».
Экономика және өмір сүру құны сайлаушылар үшін негізгі мәселелер болып қала береді. Браун 2020 жылы билікке келгенде, Кук аралдары Covid-19 пандемиясы аясында үлкен экономикалық белгісіздікке тап болды. Екі жылдан кейін, 2022 жылғы сайлауда жеңіске жеткенде, ел шекаралардың жабылуынан әлі де айыға алмай жатқан еді. Бұл елдің негізгі экономикалық қозғалтқышы – туризмді (ЖІӨ-нің шамамен 70%) қатты соққыға жықты. Үкімет «экономиканы тірі қалдыруға» тырысқанда қарыз өсті.
«Бүгін біздің экономика тарихтағы ең күшті кезеңінде. Біз 2022 жылы алған қарызды екі есеге азайттық. Жыл сайынғы өсім 10%-дан асты», – деді Браун.
Басқа Оңтүстік Тынық мұхиты аралдары сияқты, Кук аралдары да Таяу Шығыстағы тұрақсыздықтан туындаған инфляция мен энергия бағасының өсуінен зардап шекті.
«Ирандағы қақтығыстар салдарынан отын бағасы көтерілгенде, біз тұрақсыз жанармай жеткізілімі мен бағаның күрт өсуін бірден сезіндік», – деді ол. Әкімшілік энергия бағасының ауытқуын тегістеу үшін арнайы қор құрды.
Браунның сыртқы саясаты Тынық мұхиты аймағында дау туғызды. 2025 жылы Қытаймен келісімдер жасалғаннан кейін, Жаңа Зеландия – конституциялық «еркін ассоциация» байланысын сақтайтын және кук аралдықтарға азаматтық беретін ел – миллиондаған көмекті уақытша тоқтатты. Уэллингтон Раротонганы ашықтықтың жоқтығы үшін айыптады, ал Браун бұл реакцияны патерналистік деп атады.
Дегенмен, ол Қорғаныс және қауіпсіздік келісіміне қол қою «адамдардың Жаңа Зеландиямен қарым-қатынас туралы қорқынышын басып тастағанын» айтты. Браун Жаңа Зеландиямен қорғаныс шекараларын белгілеу Кук аралдарына қауіпсіздік байланыстарын бұзбай, басқа елдермен экономикалық қарым-қатынастарды еркін жүргізуге мүмкіндік беретінін алға тартты.
«Қауіпсіздік пен қорғаныс мәселелерінде біздің серіктесіміз – Жаңа Зеландия. Бұл бәріне түсінікті, тек біздің халқымызға ғана емес, халықаралық деңгейде де».
Басқа елдермен қарым-қатынас дамыту «тек бір елге сүйенбеу – біз үшін экономикалық тұрақтылықты сақтау үшін маңызды».
Қытай бұл стратегияның негізгі бөлігі болып қала береді, әсіресе инфрақұрылымдық бағдарламаларда. Сонымен қатар Үндістан, Оңтүстік Корея, Жапония және АҚШ-пен байланыстар кеңейтілуде.
«Қытай тек Кук аралдары үшін ғана емес, бүкіл Тынық мұхиты аймағы үшін маңызды серіктес болып қала береді. Ол Австралия мен Жаңа Зеландияның және басқа да Тынық мұхиты аралдарының ең ірі сауда серіктесі», – деді Браун.
Ол Қытайдың Тынық мұхиты аймағындағы көптеген елдерді, соның ішінде инфрақұрылымды қолдайтын «үлкен даму бағдарламасы» бар екенін атап өтті.
АҚШ елдің терең теңіз полиметалл түйіндеріне стратегиялық және экономикалық қызығушылық танытуда. Бұл түйіндер жаңартылатын энергия технологияларына көшу үшін қажетті маңызды минералдарға бай.
Экологиялық топтар мен кейбір аймақтық көшбасшылар теңіз түбін өндіру қайтымсыз зардаптарға әкелуі мүмкін деп ескертеді.