Қазақстандықтарға салынып жатқан үйден пәтер сатып алу кезінде үлестік қатысу шартын (ҮҚШ), оның «Қазреестрде» тіркелуін, ақша тартуға кепілдіктің немесе рұқсаттың болуын және тұрғын үйді қолма-қол ақшасыз төлеу мүмкіндігін тексеру қажет. Осы шарттардың кемінде біреуі болмаса, мәміле заңсыз болуы мүмкін. Бұған девелопер және құрылыс пен реновация саласындағы сарапшы Диляра Сейтнұрова назар аударды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы Kursiv Media басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Оның айтуынша, соңғы бір жарым жылда құрылыс сатысында тұрғын үй сатып алу ережелері айтарлықтай өзгерді. Енді құрылыс салушылар азаматтардың ақшасын үлестік қатысу туралы заңда көзделген механизмдер арқылы ғана тарта алады.
Сейтнұрова 2025 жылғы 30 тамыздан бастап салынып жатқан үйден тұрғын үй сатып алу кезінде алдын ала және инвестициялық шарттарды, сондай-ақ брондау туралы келісімдерді пайдалануға тыйым салынғанын еске салды. 2026 жылғы 12 наурыздан бастап сатып алушылардың ақшасын тек үлестік қатысу туралы заңның механизмдері арқылы ғана тартуға болады.
«Брондау шарты» деп аталатын құжат ҮҚШ-ны алмастырмайды және сатып алушыға құрылыс салушыдан пәтер талап ету құқығын бермейді. Мұндай шарт «Қазреестрде» де тіркелмейді, ол бойынша тұрғын үйді беру мерзімі басталмайды.
«Брондау шарты» деген атауы бар қағаз пәтерге құқық тудырмайды. Ол есепке қойылмайды, ол бойынша құрылыс салушыға талап туындамайды және тұрғын үйді беру мерзімі басталмайды. Егер сізге бірінші болып осындай құжатқа қол қою ұсынылса, сіз уәде үшін төлейсіз», – деп ескертеді сарапшы.
Сарапшы үлескерлердің ақшасын тартудың үш заңды тәсілін бөліп көрсетті: Бірыңғай оператор – «Қазақстандық тұрғын үй компаниясы» кепілдігі, екінші деңгейдегі банктің қатысуы немесе ғимарат қаңқасы тұрғызылғаннан кейін әкімдіктің қаражат тартуға рұқсаты.
Бұл ретте тек тұрғын үй кешенінің атауын ғана емес, нақты кезекті, блокты немесе құрылыс учаскесін де тексеру қажет. Рұқсат немесе кепілдік бүкіл кешенге де, жекелеген кезекке де қатысты болуы мүмкін.
«Тұрғын үй кешенінің атауын емес, нақты кезекті, блокты немесе құрылыс алаңын тексеру керек. Тұрғын үй порталы бұл туралы анық жазады: рұқсат бүкіл кешенге де, жекелеген кезекке де берілуі мүмкін. Іс жүзінде кепілдік бір нысанға берілген, ал ақша бүкіл кешен бойынша жиналған жағдайлар кездесті», – дейді Сейтнұрова.
Мәліметтерді homeportal.kz порталында үлестік құрылыс нысандары бөлімінде тексеруге болады. Деректер «Қазреестрден» түседі және eGov Mobile қосымшасында да қолжетімді. Сарапшы нысанды құрылыс салушының БСН бойынша іздеп, содан кейін мекенжай мен құрылыс кезегін шарттағы ақпаратпен салыстыруды ұсынады. ҮҚШ-ның өзінде кепілдік немесе рұқсаттың нөмірі мен күні көрсетілуі тиіс.
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ҮҚШ бойынша барлық төлемдер банк арқылы қолма-қол ақшасыз нысанда жүргізілуі керек. Банк тіркелген шарттың болуын тексереді және ол болмаса, төлемді жүргізбейді.
Сондықтан құрылыс салушының соманың бір бөлігін қолма-қол беруді, ақшаны картаға аударуды немесе ҮҚШ-ға қол қойғанға дейін алдын ала төлем жасауды сұрауы сатып алушыны сергек етуі керек.
Сейтнұрова сондай-ақ 2026 жылғы 18 қаңтардан бастап рұқсатсыз немесе кепілдіксіз үлескерлердің ақшасын тартқаны үшін айыппұл 2 000 АЕК-ке – шамамен 8,6 млн теңгеге дейін жетуі мүмкін екенін еске салады. Айыппұл әрбір осындай факт үшін есептеледі.
Сарапшы құрылыс мерзімдері мен шарт талаптарына ерекше назар аударуды ұсынады. Ол тұрғын үйді беру кешіктірілгені үшін өсімақы өндіру мүмкіндігіне әсер етуі мүмкін үш тұсты бөліп көрсетеді.
Біріншісі – пәтерді беру күні. Үйді пайдалануға беру және пәтерді сатып алушыға беру – әртүрлі оқиғалар. Сейтнұрованың айтуынша, үйді қабылдау мерзімін жобалық-сметалық құжаттамада көрсетілген күнге қатысты бес айдан аспайтын мерзімге шегеруге жол беріледі. Қабылдау актісі тіркелгеннен кейін құрылыс салушы пәтерді 60 күнтізбелік күн ішінде беруі тиіс. Егер шартта үйді пайдалануға берудің тоқсаны ғана көрсетілсе, сатып алушыға кешіктірудің басталу сәтін анықтау қиынырақ болады.
Екінші тұс – мерзімдерді шегеру туралы қосымша келісімдер. Сарапшының айтуынша, құрылыс салушы мерзімді бес айдан аспайтын мерзімге өз бетінше ұзарта алмайды. Ерекшелік – құжаттармен расталған форс-мажор. Сонымен қатар, сатып алушы мерзімдерді шегеру туралы келісімге қол қоюға міндетті емес.
«Қосымша келісімге қойылған қол өтіп кеткен кезең үшін өсімақы алу негізін жабады», – деп атап өтеді Сейтнұрова.
Үшінші тұс – тараптардың жауапкершілігі. Шарттың үлгі нысаны бойынша өсімақы енгізілген соманың әрбір кешіктірілген күні үшін 0,1% құрайды. Мысалы, 20 млн теңгеге пәтер төлеген кезде бір айлық кешіктіру құрылыс салушыға 600 мың теңгеге түседі.
Сондай-ақ сарапшы құрылыс салушы жауапкершіліктен босатылатын шарттарды және сатып алушы тарапынан төлемді кешіктіру жағдайларына арналған ережелерді мұқият зерделеуді ұсынады. Егер үлескер кезекті жарнаны 20 күнге кешіктірсе, сарапшы келтірген мысалға сәйкес, пәтерді беру мерзімі де сондай мерзімге ұзартылуы мүмкін.
Бұған дейін «Курсив» Қазақстанда жарияланған «Халықтық құрылыс» аясында пәтерлер қымбаттай ма деп жазған болатын.