31 шілдеде «Үміт» деп аталатын жабайы аналық жолбарыс Балқаш көлінің жағасындағы қорыққа жіберілді. Бұл – каспий жолбарысын аймаққа қайтару жоспарының он жылдан астам уақыт бойы дайындалған алғашқы қадамы. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Осы шығарылыммен Қазақстан жолбарыс ареалын қалпына келтірген алғашқы ел атанды, өйткені бұл жануардың елде соңғы рет 70 жылдан астам уақыт бұрын көрінгені тіркелген.
Жолбарыстың қайта оралуы
Үміт – Ресейдің Қиыр Шығысынан әкелінген жабайы аналық жолбарыс. Алдағы жылдары оған тағы да ірі мысықтар қосылады, жоспар бойынша өзін-өзі қамтамасыз ететін 50-ге жуық популяция құру көзделуде. Ресейден әкелінген жабайы аталық жолбарыс әзірге бақылауда, ол жалғыз өмір сүруге дайын деп танылғанда жіберіледі. Сондай-ақ қорықтағы арнайы қоршауларда екі жабайы жолбарыс күшігі өсірілуде, олар адамдармен байланысы аз болуы үшін қолдан келгенше қорғалады. Олар келесі жылы батпақты жерлерге жіберіліп, қабан, бұғы және құландармен қоректенеді деп күтілуде.
«Бүгін біз шынымен тарихи оқиғаның куәсі болдық», – деді Қазақстанның экология министрі Ерлан Нысанбаев шығарылымнан кейін. «Алда жолбарыстарды бақылау және тұрақты популяция қалыптастыру бойынша көп жұмыс күтіп тұр, бірақ бүгін алғашқы әрі өте маңызды қадам жасалды».
Каспий жолбарысының тарихы
Каспий жолбарысы 1970-ші жылдары жойылып кеткен деп саналды, себебі олар ондаған жылдар бойы терісі үшін ауланды, тіршілік ету ортасы жойылды және жою науқандары жүргізілді. Олардың ареалы бір кездері Шығыс Түркиядан Солтүстік-Батыс Қытайға дейін, Армения, Әзірбайжан, Иран және Орталық Азияның көп бөлігін қамтыды, негізінен орманды таулы аймақтарда және көлдер мен өзендердің жағалауларында, әсіресе ауыл шаруашылығы үшін кеңінен жойылған Тұғай ормандарында тіршілік етті.
Ол 2003 жылы ресми түрде жойылып кеткен деп жарияланды, бірақ алты жылдан кейін жасалған ғылыми серпіліс жақындағы шығарылымның негізін қалады. Жолбарыстың генетикалық тарихын талдау каспий жолбарысы мен Шығыс Сібірдегі амур жолбарысының бірдей дерлік екенін көрсетті, популяциялар 1900-ші жылдардың басына дейін араласып, содан кейін аңшылық салдарынан оқшауланған. Каспий жолбарысы Сібірден батысқа қарай тараған және амур жолбарысынан генетикалық кодтың бір әрпімен ғана ерекшеленген.
«Барлық мағынада бұл каспий жолбарысының қайта оралуы, тек бұл жолы олар жаяу емес, ұшып келді», – деді Сібір жолбарысы бойынша беделді маман, Wildlife Conservation Society-дің Ресей бағдарламасының жетекшісі Дейл Микелл. «Жойылып кеткен жолбарыс түршесін қайта әкелу идеясы өте қызықты. Біз бұл процеске ең жақын осылай жете аламыз».
Болашақ жоспарлар
Бүгінде каспий жолбарысының бұрынғы ареалын қалпына келтіру іс жүзінде мүмкін емес. 2017 жылғы техникалық-экономикалық негіздеме аймақта популяцияны қалпына келтіруге жеткілікті қолайлы мекендейтін екі жерді анықтады, екеуі де Қазақстанда. Ең перспективалысы – Үміт жіберілген Іле-Балқаш деп саналды, оны Қазақстан үкіметі 2018 жылы қорық деп жариялады.
Бұл жазғы шығарылым – трансшекаралық жолбарыс транслокациясының алғашқы мысалы, бірақ Ресейдің Қиыр Шығысында амур жолбарысының бұрынғы ареалын қалпына келтіру аясында бірнеше сәтті шығарылымдар болған. Бір жоба аналары аңшылар тарапынан атылған жетім күшіктерді құтқаруды және оларды жеткілікті күшті болғанда бұрынғы ареалдарға жіберуді қамтыды. Микелл жұмыс істеген бұл жоба үлкен жетістік болды – әсіресе жас жолбарыстармен адам байланысы болмағандықтан.
«Шығарылымнан кейін табыстылық көрсеткіші 100% дерлік болды. Бұл жануарлар керемет тез бейімделеді. Бір жас аналық шығарылғаннан кейін 24 сағат ішінде гималай қара аюын өлтірді, ал басқалары жабайы табиғатта өздігінен аң аулауды тез үйренді», – дейді ол.
Бірақ бәрі жақсы емес. Жабайы жолбарыстар ғасыр ішінде апатты құлдырауға ұшырады, саны 20-ғасырдың басындағы шамамен 100 000-нан бүгінде 5 500-ге дейін азайды. Азияның көп бөлігінде олар әлі де азайып келеді – және климаттың өзгеруі мен аурулар сияқты жаңа қауіптерге тап болуда. Соңғы жылдары Ресейде африкалық шошқа обасы жабайы қабандардың, жолбарыстың сүйікті жемтігінің, орасан зор санын жойды, бұл олардың адам елді мекендеріне шабуыл жасауына себеп болды. Қайтып келе жатқан каспий жолбарыстары үшін жеткілікті азық-түлікті қамтамасыз ету олардың тіршілігі үшін маңызды, дейді Микелл.
«Мен бұл жұмыс істей алады деп үміттенемін. Ресейде бірнеше транслокация жолбарыс мекендеу ортасының қайта қоныстануына әкелді. Сондықтан бұл жұмыс істей алатынын көрсететін үлгі бар, егер қолайлы мекендеу ортасы мен жеткілікті жемтік болса», – дейді ол.