Каир билігі былтыр Қытай президенті Си Цзиньпиннің Мысырға мемлекеттік сапары қарсаңында Тахрир алаңындағы ұзындығы 66 метрлік муралды алып тастауға кірісті. Фараон Тұтханхамон мен патшайым Нефертити бейнеленген бұл сурет Си Цзиньпиннің келуіне орай қаланы көріктендіру үшін тапсырылған 40 муралдың бірі еді және оны «Расмет Басма» ерікті жастар тобы салған. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Алайда мурал тарихи тұлғаларды қараңғы терімен бейнелегені үшін қатты наразылық тудырды. Кейбір мысырлықтар мұны фараондардың шығу тегі туралы афроцентристік тұжырымдарды жаңғырту деп қабылдады. Си Цзиньпин елге қонуынан бірнеше сағат бұрын туынды жаңа бояумен жасырылып кетті.

Енді «Расмет Басма» тобының 22 жастағы негізін қалаушы Ахмед Мусса Қаир губернаторлығы тамыз айының соңында небәрі бес күнде дайындалған жұмыстарын қайта бояуды сұрағанын мойындады.

Топ дизайнды жасау үшін ChatGPT жасанды интеллект бағдарламасын пайдаланған, содан кейін еріктілер оны қабырғаға салған.

Муссаның айтуынша, Қаир губернаторының орынбасары мен аудан басшысы бүкіл процесс барысында нысанды аралап, муралдарға тәнті болған — бірақ әлеуметтік желілерде дау-дамай басталғанша ғана.

«Біз түнде беттерге көлеңке түсіретін алтын-қола реңкті қолдандық, сондықтан олар қараңғы терілі болып көрінді», — деді Мусса.

«Біз археология және өнер саласындағы мамандармен кеңеспеген қателігімізді мойындаймыз».

Афроцентризм — ежелгі Мысыр өркениеті шығу тегі мен халқы бойынша қара африкалық болды деп тұжырымдайтын саяси қозғалыс.

Бір қолданушы тараптардың «Нефертитидің шын мәнінде қандай болғанын көрген-көрмегенін» сұраса, басқалары афроцентристік топтарды мысырлықтар өз теорияларын қолдады деп мәлімдеу үшін бейнелерді иемденді деп айыптады.

Мысырдың бұрынғы ежелгі ескерткіштер министрі Захи Хауас еріктілерге Тахрир алаңы сияқты маңызды қалалық нысанды сарапшылық қадағалаусыз бояуға рұқсат берілмеуі керек еді және қоғамдық наразылық орынды болды деді.

«Ежелгі Мысыр өркениетін Сахараның оңтүстігіндегі Африкамен байланыстыратын тұжырымдар — бос сөз», — деді Хауас.

«Кейінгі кезеңдегі ғибадатхана оймалары мысыр патшаларының Африканың бөліктерінен, Ливия, Сирия және Палестинадан келген тұтқындармен қатар бейнеленгенін көрсетеді, ал патшаның өзі қараңғы терілі болып көрсетілмеген», — деді ол.

Бұл ежелгі мысырлықтардың терісінің түсі туралы ұзаққа созылған пікірталастың соңғы эпизоды ғана. 2023 жылы Netflix деректі фильмі Клеопатра рөліне қараңғы терілі актерді таңдағаны үшін талқылау тудырды, ал 2024 жылдың маусымында Қаирдегі Мысыр мұражайында гид ежелгі Мысыр тарихын афроцентристік тұрғыдан баяндады деген хабардан кейін ұқсас дау туындады.

Америкалық университетінің (Қаир) египтологы Моника Ханна афроцентристік тұжырымдарды «псевдоғылым» деп атады. Ол мысыр қоғамы әрқашан этникалық тұрғыдан әртүрлі болғанын, оңтүстіктегі нубиялық қауымдастықтардан бастап солтүстіктегі Жерорта теңізі халықтарына дейін айтты.

«Мысырлықтар ешқашан бір тері түсінде болған емес», — деді ол. «Біз қардай аппақ та, кілегей түсті де емеспіз».

Жасанды интеллект зерттеушісі және африкалық антропология сарапшысы Уәлид Махмуд ChatGPT сияқты ЖИ құралдары фактілік тұрғыдан дәл ақпаратты емес, интернетте ең кең таралған ақпаратты көрсететінін айтты.

Оның айтуынша, оларды АҚШ пен Еуропадағы компаниялар жасаған және олар жасаған мазмұн сол аудиториялардың өздерін қалай көретінін қалыптастыруы мүмкін.

«Сондықтан біз оның өндіргенін, әсіресе мәдени бірегейлік пен мұраға қатысты болғанда, ешқашан қарапайым қабылдамауымыз керек», — деді Махмуд.

Өнер сыншысы Мостафа Ейсса ЖИ құрал болып қалуы керек, ешқашан өз бетінше шешім қабылдаушы болмауы керек деді.

«Мен суретшінің бойындағы адами элементтен бас тартпай, технологияны қолдауды жақтаймын», — деді ол және мұндай құралдардың суретшінің өз шеберлігін алмастыруына жол беру туындыны өзінің бірегейлігінен айыру қаупін тудыратынын ескертті.

Бұл мақала Egab-пен ынтымақтастықта жарияланды.