АҚШ президенті Дональд Трамп Иранмен 28 ақпанда АҚШ пен Израильдің Тегеранға және бүкіл елге әуе соққыларымен басталған қақтығысты аяқтау туралы келісімге ресми түрде қол қойды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
АҚШ пен Иран арасындағы 14 тармақты өзара түсіністік туралы меморандумның (MoU) шарттары қамтылған және қамтылмаған тұстарына байланысты сынға ұшырады. Келісім Иранның ядролық қару бағдарламасы бойынша келіссөздерге негіз болады, сонымен қатар экономикалық санкциялар мен Ормуз бұғазына қол жеткізуге әсер етеді.
Бұл келісімді Трамп өзінің бірінші мерзімінде жойған 2015 жылғы Обера дәуіріндегі JCPOA ядролық келісімімен салыстыру сөзсіз. BBC Verify құжаттың негізгі мәліметтерін үш кезеңмен салыстырды: JCPOA күшінде болған кез (2016-2018), соғыс басталғанға дейін (2026 жылғы 28 ақпан) және қазіргі уақыт.
JCPOA (Ұлыбритания, Франция, ЕО, Қытай және Ресей қатысқан) Иранның ядролық бағдарламасына нақты шектеулер қоюды көздеді. Құжат Иранның ядролық материал қорын 300 кг-мен шектеп, уранды 15 жыл бойы 3,67%-дан жоғары байытуға тыйым салды. Бұл деңгей ядролық оқтұмсықтар үшін жеткіліксіз, бірақ электр энергиясын өндіруге жарамды. JCPOA сонымен қатар Халықаралық атом энергиясы агенттігіне (МАГАТЭ) Иранның ядролық бағдарламасына қол жеткізуге мүмкіндік берді.
МАГАТЭ Иранның келісімді сақтағанын растады, бірақ Трамп 2018 жылы АҚШ-ты JCPOA-дан шығарды. Келісімнің күйреуінен кейін Иран ядролық бағдарламасын күшейтті. Соғыс басталған кезде Иранда АҚШ шенеуніктерінің мәліметінше, шамамен 440 кг 60% байытылған уран болған. Бұл материалды қару-жарақ деңгейіне (90%) тез жеткізуге болады.
Жаңа MoU мәтінінде Иранның ядролық қаруды алмайтыны немесе жасамайтыны айтылған, бірақ бұл мәселе бойынша егжей-тегжей жоқ. JCPOA-да да осындай тіл болған. MoU сонымен қатар тараптардың байыту мәселесін талқылауға және жинақталған байытылған материалды өзара келісілген тетік бойынша жоюға келіскенін айтады. Алайда, MoU-да бұл іс жүзінде жүзеге асатыны туралы нақты мәлімет жоқ. Трамп Иранның қалған ядролық материалы елден шығарылатынын айтқан, бірақ MoU-да бұл туралы ештеңе айтылмаған.
MoU-да Иранның баллистикалық зымырандары туралы ештеңе айтылмаған. Трамп 17 маусымда басқа елдерде зымырандар болғандықтан, Иранның оларсыз қалуы әділетсіз болатынын айтты. 2018 жылы JCPOA-ны жойған кезде Трамп келісімнің Иранның баллистикалық зымырандарын дамытуын шешпейтінін сынаған.
2015 жылғы JCPOA АҚШ-тың Иранға жаңа ақша төлеуін қамтымады, бірақ санкцияларды жеңілдетіп, Иранның мұздатылған активтеріне қол жеткізуін қалпына келтірді. АҚШ Қазынашылығының мәліметінше, мұздатылған активтер 100-125 миллиард долларды құраған, бірақ Тегеран тек 50 миллиард долларға қол жеткізе алды. Трамп JCPOA-ны жойғаннан кейін санкциялар қайта енгізіліп, күшейтілді. Соғысқа дейін санкциялар Иранда ауыр экономикалық қиындықтар туғызды, бұл қаңтардағы наразылықтардың себептерінің бірі болды. АҚШ Иран мұнайына санкция салып, Тегеранның шикі мұнайын сатуын қиындатты, бірақ Иран «көлеңкелі флот» танкерлерін пайдаланып, ішінара айналып өтті. Жаңа MoU АҚШ-тың Иранға қарсы барлық санкцияларды келісілген кесте бойынша тоқтататынын айтады.