Иран шетелдік БАҚ-пен кез келген байланысты қылмыстық іс деп тануды ұсынып отыр. Бұл қоғамды әлемнен оқшаулауға бағытталған қадам деп есептейді құқық қорғаушылар. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Иран парламенті қарастырып жатқан жаңа заң жобасы журналистерге, зерттеушілерге және қарапайым азаматтарға халықаралық аудиториямен сөйлесуді қылмыстық іс ретінде қарастыруы мүмкін. Бұл қаңтардағы жаппай наразылықтар сияқты оқиғаларды жариялауды шектейді.
Ирандық құқық қорғаушы заңгер Моеин Хазаелидің айтуынша, заң жобасы режим «шетелдік қаржыландырылады» деп санайтын Instagram және X сияқты әлеуметтік медиа платформаларға да қатысты болады. «Бұл шетелдік БАҚ-қа кез келген сұхбат, байланыс немесе фотосурет жіберу алты айдан екі жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкеп соғуы мүмкін. Тек АҚШ пен Израиль ғана емес, кез келген елдегі шетелдік БАҚ-пен байланыс, егер бұл туралы барлау министрлігіне алдын ала хабарламаса, қылмыс болып саналуы мүмкін», — деді Хазаели.
Ирандық журналистерге төніп тұрған қауіптің соңғы мысалы — Иранға қарсы АҚШ-Израиль соғысын құжаттағаны үшін осы айда Тегеранда 15 жылға бас бостандығынан айыруға сотталған танымал фотограф Ялда Моайеридің ісі. Моайери өткен жылғы Иран мен Израиль арасындағы 12 күндік соғыстан кейін енгізілген тыңшылық заңы бойынша айыпталғанымен, Хазаели жаңа заң жобасы ирандықтар мен шетелдік БАҚ арасындағы байланысты реттеуге және жазалауға бағытталған кеңірек әрекетті білдіретінін айтты. «Бұл Иранды Солтүстік Кореядағыдай жағдайға әкелуі мүмкін», — деді ол.
44 жастағы Моайери Ирандағы адамдардың ауыр тұрмысын, соның ішінде 2022 жылғы «Әйел, өмір, бостандық» наразылықтары мен қаңтардағы мыңдаған адамның қазасына әкелген наразылықтарды құжаттаумен жиырма жыл айналысты. Ол 2019 жылы Тегеран университетінің жанындағы демонстрациядағы әйелдің фотосуретін Трамптың рұқсатсыз пайдалануын сынап, халықаралық деңгейде танымал болды. «Бұл сурет менің халқымды көрсетеді және менің халқым үшін, оны Вашингтондағы мына адамдар пайдаланбауы керек», — деп жазды ол.
Енді, ащы ирониямен, Моайери Иранға қарсы АҚШ-Израиль соғысын жариялағаны үшін сырттай сотталып, Израиль мен АҚШ-қа көмектеседі деп айыпталды. «Мен өмір бойы Израильді және оның саясатын сынадым. Мен Израильді қолдаушы емеспін, ешқашан. Мен әрқашан американдық саясатты сынадым. Бұл сіз қарсы болатын нәрсе, ал олар оны сізге жабыстырғысы келеді. Сондықтан бұл қиын. Өте қиын», — деді ол The Guardian-ға.
Ирандағы Адам құқықтары орталығының (CHRI) адвокатура жөніндегі директоры Баһар Гандехари жаңа заң Иранды «оқшауланған қара тесікке» айналдыру қаупін тудыратынын айтты. «Бұл жай ғана журналистер мен азаматтық журналистерге шабуыл емес; бұл ақпараттың еркін ағынын қылмыстық іс деп тану арқылы бүкіл ирандық қоғамды әлемнен ажырату әрекеті. Бұл үрейлі хабар жібереді және қарапайым академиялық, кәсіби және азаматтық қатысуды әлеуетті ұлттық қауіпсіздік қылмысына айналдыру қаупін төндіреді», — деді ол.
Моайери 2022 жылы тұтқындалып, сегіз жылға бас бостандығынан айыруға сотталған, бірақ кейін рақымшылыққа іліккен. Бірақ бұл жолы ол үкімнің күшінде қалуынан және түрмеге жабылуынан қорқады. «Әрине, мен қорқамын. Мені алаңдататын жалғыз нәрсе — 15 жыл түрмеде отырсам, өмірімді босқа өткіземін. Шыққанда 60 жаста боламын», — деді ол. Ол сондай-ақ шілдеде қайтыс болған жоғарғы жетекші Әли Хаменеидің жаназасын жабу үшін Тегеранға барған шетелдік журналистерді сынға алды. «Оларға айтарым бір ғана сөз: ұят. Олар тек «Біз Тегеранда болдық» дегісі келеді. Ал не істедіңдер? Олар барып адамдардан экономикалық жағдайды сұрамады немесе қаңтарда қаза тапқан мыңдаған адамдардың отбасыларымен сөйлеспеді. Неге мұнда болдыңдар? Олардың үгіт-насихатына қатысу үшін бе?» — деді ол.