АҚШ пен Иран арасындағы «бейбітшілік те, соғыс та емес» деп сипатталған нәзік жағдай соғысқа ұласып барады. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Өткен айда АҚШ пен Иран қол қойған уақытша келісімнен кейінгі тұрақсыз жағдай енді соғысқа айналды. Араб және Пәкістан делдалдарының күш-жігері мен екі тараптың да ұзаққа созылған соғыстан аулақ болу ниеті бұл бітімді қайта жандандыруы мүмкін.

Алайда, ең үлкен шиеленіс көзі – стратегиялық маңызы бар Ормуз бұғазының мәртебесі. Иран бұл маңызды теңіз дәлізін бақылау әскери, экономикалық немесе дипломатиялық қысыммен бұзылмайтын «қызыл сызық» екенін қайталап айтуда.

Иранның бас келіссөзшісі Мұхаммед Багер Ғалибаф әлеуметтік желіде: «Біз сендерге айттық: уәделеріңді орындаңдар, әйтпесе бағасын төлейсіңдер», – деп келісімге сілтеме жасады.

Ормуз бұғазының маңызы

Тегеран өз ұстанымын маусым айында асығыс дайындалған өзара түсіністік туралы меморандумның өте нақты емес тармақтарына сүйенеді. Құжат екі тараппен басынан бастап әртүрлі түсіндірілді.

Иран 14 тармақты жоспардың бесінші тармағын өзіне «жасыл жарық» ретінде қарастырады. Онда: «Иран Ислам Республикасы коммерциялық кемелердің қауіпсіз өтуі үшін өзінің үздік күш-жігерін пайдалана отырып, шаралар қабылдайды», – делінген.

АҚШ бұл тармақты Тегеранның бұғазды мұнай мен газдың, сондай-ақ тыңайтқыш өндірісіне қажетті шикізаттың еркін ағынына ашуы керек деп түсінеді.

«Бұл тармақтарға жүк көлігін де айдап өтуге болады», – деді аймақта жұмыс істейтін араб мұнай компаниясының басшысы.

Тегерандағы жаңа басшылық арасында Ислам Республикасының жаңа кезеңіне қатысты ортақ стратегиялық көзқарас болғанымен, алға жылжу жолдары туралы айқын және өсіп келе жатқан келіспеушіліктер бар.

«Кейбіреулер дипломатия арқылы ұрыс даласындағы жетістіктерді пайдаланғысы келеді, ал кейбіреулер Иран АҚШ-қа жеткілікті ауыртпалық түсірмей тұрып атысты тоқтату тым ерте болды деп санайды», – деп бағалады Халықаралық дағдарыс тобының өкілі Роберт Мэлли.

Иранның Оман жағалауына жақын жерде үш кемеге, соның ішінде Катардың сұйытылған табиғи газын тасымалдайтын танкерге жасаған шабуылдары аймақтағы дипломатиялық дереккөздің айтуынша, Ислам революциясы сақшылары корпусының (IRGC) «бүлікші бөлімшесінің» жұмысы болды.

IRGC басым рөл атқаратын жүйеде Иранның басты талабы – кемелер ол белгілеген бағыттар бойынша жүзуі керек.

Кеше парламент Ормуз бұғазын басқару туралы жаңа заң жобасын ұсынды. Бұл туралы парламенттің ұлттық қауіпсіздік комиссиясының төрағасы Ибраһим Әзизи X әлеуметтік желісінде хабарлады. Ол сәуір айында бізге су жолын бақылау Иранның «ажырамас құқығы» екенін айтқан болатын. Иран бұғазды бақылаудан қашан бас тартады деген сұраққа ол: «ешқашан», – деп қысқа әрі өткір жауап берді.

Иранның АҚШ уәделеріне деген сенімсіздігі, соғыстың қайталануы мен қауіп-қатерлер оның бұғазды бақылауға деген шешімін нығайтты. Бұғазды бақылау тек келіссөздердегі айырбас құралы ғана емес, сонымен қатар жаңа ықпал ету тетігі, тежеу құралы және экономикалық тыныс алу жолы ретінде қарастырылады.

Бірақ Тегеранның аймақтағы ережелерді қайта жазу ниеті көршілерімен, соның ішінде негізгі делдалдардың бірі Катармен және дәстүрлі одақтасы Оманмен шиеленіс тудыруда.

Біріккен Араб Әмірліктері Иранның бақылаушы рөл атқару жоспарларына, соның ішінде «қызмет ақысын» алуға қарсы екенін білдірді.

Оман келісімнің бесінші тармағында Иранның «Оман Сұлтандығымен болашақ әкімшілік пен теңіз қызметтерін анықтау үшін диалог жүргізетіні» туралы ескертпеге қарсылық білдірді. Маскат Вашингтон мен Тегеран арасындағы делдалдық рөлін сақтап қалуға тырысуда.

«Оман ирандықтармен көршілік қарым-қатынасты сақтау үшін өте сабырлы болды», – деді омандық сарапшы профессор Абдулла Баабуд. «Бұл эпизод Оманды айтарлықтай ұстанымға итермеледі, бірақ біз бұл қақтығысты диалог арқылы шешуді қалаймыз».

Кейбір бақылаушылар ымыраға келу мүмкіндігін әлі де көреді. Британдық дипломат Саймон Гасс: «Бұғаздан өтетін кемелерден алым алынбайтын, бірақ Иранға өз билігін көрсетуге мүмкіндік беретін кейбір кеме жарналары болуы мүмкін», – деді.

Осы даудан тыс, әр тараптың қарсыласын түсінбеуі жатыр.