Иранның бас діни қызметкері Әли Хаменеидің қайтыс болуына байланысты аза тұту шараларымен қатар, Хормұз бұғазын бақылау үшін дипломатиялық және әскери күрес күшейіп келеді. Кейбір сарапшылар Хаменеидің мұрасы Тегеранның осы су жолын, демек, әлемдік экономиканы бақылауына байланысты деп санайды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Соңғы 48 сағат ішінде Тегеранда халық жиналған кезде, Ислам революциялық сақшылар корпусы (IRGC) бұғаздағы монополиялық бақылауындағы олқылықты жабуға кіріскен сияқты. Бірнеше апта бойы бұғазда тұрып қалған көптеген кемелер өткен аптада Оман жағалауына жақын АҚШ қолдаған оңтүстік маршрутты пайдаланып, Иран бақылайтын солтүстік маршруттан қашып шықты.
Франция президенті Эммануэль Макрон бейсенбі күні Ұлыбританиямен келісілген оңтүстік маршрутты тазарту үшін мина тазартатын әскери-теңіз күштерін жіберу жоспарын мақұлдады. Иран сыртқы істер министрлігі бұл жоспарды негізсіз араласу деп қабылдамады.
Бірақ сенбі күні кемінде сегіз кеме IRGC-нің тікелей ескертуінен кейін кері бұрылды. Жексенбі күні кеме қозғалысы одан әрі төмендеді. Ұлыбританияның Теңіз сауда операциялары орталығы (UKMTO) Қызыл теңізде Йеменнің Ходейда порттық қаласының жағалауында «белгісіз қарулы шабуылдаушылар» шабуыл жасаған кемеден апаттық сигнал келгенін хабарлады. UKMTO тергеу жүргізіп жатыр.
Marine Traffic кеме бақылау қызметінің деректері бойынша, 2 шілдеде Хормұз бұғазы арқылы 38 өту тіркелген, бұл алдыңғы күнмен салыстырғанда 10% төмендеу. Иран туы астындағы белсенділік күрт өсіп, алдыңғы күнгі екіден 11 өтуге жетті, сонымен қатар санкцияларды бұзатын тоғыз өту байқалды. «Маршрут таңдау Иран және Қараңғы немесе Белгісіз дәліздерге ауысты, өйткені Оман маршруты әлсіреді», - делінген хабарламада.
Мұнай бағасы $125/баррельден $75/баррельге дейін 40% төмендеді, бұл батыс экономикаларына инфляциялық әсерді азайтады және әлемдік нарықта мұнайдың қолжетімділігінің артуын көрсетеді.
17 маусымда АҚШ пен Иран арасында қол қойылған өзара түсіністік туралы меморандум Тегеранға трафикті блокадаға дейінгі деңгейге қалпына келтіру үшін бар күш-жігерін салуды талап етті. Иран 60 күн бойы алымдарды енгізбеуге келісті. Меморандум екі тарап сенетін қатаң ережелер жиынтығы емес, мақсаттардың бос нұсқаулығы болып отыр.
Өткен аптада Оман Иранмен, сондай-ақ Франция мен Ұлыбританиямен бұғаздың болашақ басқаруы туралы келіссөздер жүргізді. Оманның Малакка бұғазына негізделген жоспары бар, ол қауіпсіздік, тұрақтау, маршруттық нұсқаулық және қоршаған ортаны қорғау сияқты нақты қызметтер үшін факультативтік навигациялық алымдарды алуды көздейді. Бұл жоспар Халықаралық теңіз ұйымының кең қолдауына ие, ал кейбір еуропалық мемлекеттер схема Малакка бұғазындағыдай болса, алымдардан бас тарту қиын болуы мүмкін дейді.
Индонезияның Малакка бұғазында алымдар алу туралы ұсынысы сынға ұшырап, Иранның Хормұз бұғазында прецедент жасау қаупін көрсетті. Халықаралық теңіз құқығы Панама және Суэц каналдары сияқты жасанды каналдарда алымдарға рұқсат береді, бірақ табиғи бұғаздар бұл ережеден босатылған.
Дональд Трамп АҚШ пен Иран арасындағы келіссөздер Хаменеидің жерлеуі аяқталғанша жалғаспайтынын мойындады, бірақ 60 күндік мерзім аяқталуға жақын, содан кейін атысты тоқтатуды екі жақты келісіммен ұзарту қажет. Екі тарап атысты тоқтатуды әскери позицияларын нығайту үшін пайдаланып жатыр, бұл меморандумдағы АҚШ-тың күштерін жақын маңнан шығару міндеттемесіне қайшы келеді. АҚШ Иорданияда күштерін жинап жатқан сияқты.
Иран армиясының өкілі: «Біз атысты тоқтату мүмкіндігін жауынгерлік қабілетімізді арттыру үшін пайдаланып жатырмыз және бір сәт те босқа кеткен жоқпыз», - деді.
Тегерандағы жерлеу рәсімінде Иран Парсы шығанағы делегацияларына Құран аяттарын оқу арқылы нәзік, бірақ айқын хабар жіберді. Сауд Арабиясы делегациясы келгенде, 624 жылы қазіргі Сауд Арабиясында болған Бадр шайқасын сипаттайтын аят оқылды, онда бір жақ Құдай жолында, ал екінші жақ кәпірлер ретінде соғысты. Аятқа: «Алла қалағанына жеңіс береді», - деп қосылды, бұл Сауд Арабиясы АҚШ-тың Иранға шабуылын қолдаса, салдары болатынын меңзейді.
Катарға кешірім туралы хабар берілді. Тегеран «Әл-Фатх» сүресінен аят таңдады: «Алла сіздің бұрынғы және кейінгі күнәларыңызды кешіруі, сізге рақымын толықтыруы және сізді тура жолға салуы үшін...» Бұл Доха батыс державаларын қолдау «күнәсін» түсінуі керек дегенді білдіреді.
Түркияның Иранды қолдау үшін экономикалық шығын көтеруге құлықсыздығына нәзік ескерту жасалды. Түрік делегациясына «Ән-Ниса» сүресінің 95-аяты оқылды: «Алла моджахедтерді артта қалғандардан үлкен сыймен артық көрді».