Индонезиядағы орман өрттері Борнео орангутандарын зерттейтін маңызды ғылыми алаңды шарпып, әлемдегі ең ұзақ уақыт жүргізіліп келе жатқан жабайы приматтарды зерттеу лагеріне қауіп төндірді. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Соңғы бірнеше күнде өрт Рангконг зерттеу станциясынан 200 метр қашықтыққа дейін жетті. Бұл станция Гунунг Палунг ұлттық паркінде орналасқан, одан төрт миль солтүстікте орналасқан Кабанг Панти зерттеу станциясының серіктес нысаны саналады.

Үш орангутан түрінің бірі — борнео орангутандарының (Pongo pygmaeus) жүздеген дарағы зерттеу станцияларының тікелей маңында мекендейді. Паркте 2 500-ден астам орангутан тұрады деп есептеледі, ал қазір оның көптеген аумағы өртке оранған. Орангутанның үш түрі де сын тұрғысынан жойылу қаупінде тұрғандар қатарына жатады.

«Орангутандар осы ормандардан қашып барады. Бұл өте қорқынышты», — деді Бостон университетінің биологиялық антропологы, профессор Шерил Нотт. Ол Кабанг Пантиде орангутандарға қатысты ғылыми зерттеулерді 32 жыл бойы басқарып келеді.

Көп жағдайда өрттер жерді тазарту мақсатында әдейі тұтандырылады, бұл аралда жыл сайын қайталанады. Алайда экваторлық Тынық мұхитындағы теңіз беті температурасының жылынуынан туындайтын өте күшті Эль-Ниньо құбылысы әлемдік ауа райы үлгілерін бұзып, ел бойынша ерекше ыстық әрі құрғақ жағдай туғызды. Соның салдарынан өрттер оңай бақылаудан шығып кетуде. Батыс Калимантан провинциясында кейбір аудандарда бірнеше ай бойы жаңбыр аз жауған немесе мүлде жаумаған.

Кабанг Пантидегі ғалымдар жабайы орангутандар мен олардың өмірбаяны туралы ондаған жылдық деректер жинақтап, кейбір дарақтарды туғаннан әже болғанға дейін бақылаған. Бұл алаңда жүргізілген зерттеулер орангутандардың көбею циклін анықтауға көмектесті: олар сегіз жылда бір рет қана ұрпақ әкеледі — бұл сүтқоректілер арасындағы ең ұзақ цикл. «Бұл дерекқордың ұзақ мерзімділігі мен егжей-тегжейлілігі теңдессіз», — деді Нотт.

Алайда өрт осындай үздіксіз бақылауларды жоққа шығару қаупін төндіріп отыр. Ғалымдардың айтуынша, өрт осы қарқынмен жылжыса, араласу немесе үлкен өртке қарсы жолақтар болмаса, 20 күннен кейін Кабанг Пантиге жетеді.

«[Кабанг Панти] Борнеодағы экологиялық тұрғыдан салыстырмалы түрде бүлінбеген жалғыз ойпатты тропикалық жаңбырлы ормандардың бірін қорғап келеді», — деді Мичиган университетінің антропологы, профессор Эндрю Маршалл. Ол 2000–2020 жылдары осы алаңда орангутандарды зерттеу жобасын басқарған. «Ұзақ мерзімді, үздіксіз жиналған далалық деректерсіз тропикалық экожүйелердің жаһандық климаттық өзгерістерге қалай бейімделіп жатқанын немесе одан қалай зардап шегіп жатқанын түсіне алмаймыз».

Рангконг зерттеу станциясын құтқару үшін 40-тан астам адамнан тұратын топ — негізінен далалық көмекшілер, қызметкерлер және жергілікті тұрғындар — жақындап келе жатқан алапат өртті тоқтату үшін тәулік бойы күресіп жатыр. Жақында олар өртке қарсы жолақ салып, станция айналасындағы шымтезекті суландыру үшін тесілген шланг желісінен уақытша бүріккіш жүйе жасады.

Өрт шымтезекті батпаққа жеткенде, беткі жалын сөндірілгеннен кейін де айлар бойы жер астында қызыл шоқ болып жана береді. Сондықтан шымтезекті ылғал ұстау — негізгі қорғаныс тәсілі.

«Мәселе кез келген жергілікті ұйымның мүмкіндігінен асып түсті», — деді Гунунг Палунг орангутандарын қорғау бағдарламасының директорының орынбасары Кейтлин О'Коннелл. «Бізге ауқымды сумен бомбалау және тәжірибелі өрт сөндірушілер қажет».

Зерттеу станциясын сақтап қалғанның өзінде, орангутандар өз үйін жоғалтса, бұл бәрібір бос әуре болуы мүмкін.

«Орангутандарға орман керек», — деді Нотт. «Егер бізге тек ғимарат қалса, орангутандардың бәрі кетіп, олардың азығы да таусылса, біз нені зерттейміз? Олар сол ормансыз өмір сүре алмайды».

Орангутандар жалғыз тіршілік ететін жануарлар болғандықтан, оларға кең аумақ қажет және олар аз тығыздықта мекендейді. «Оларды орманның қалған бөлігіне бір жерге тықпалай салуға болмайды», — деді Нотт.

Өртке қарсы жергілікті шараларды басқарып жүргендер приматтарға тиген әсердің куәсі болды. «Біздің ұзақ мерзімді зерттеу популяциямыздағы бес орангутан өрттен қашып бара жатқаны байқалды, кейбіреуі жалыннан небәрі бірнеше метр қашықтықта еді», — деді борнео орангутандарын қорғайтын индонезиялық үкіметтік емес ұйым Yayasan Palungның зерттеу жөніндегі директоры Вахью Сусанто. «Бұл — біз жылдар бойы бақылап, зерттеп келе жатқан дарақтар».

Индонезиялық метеорологтар қарқынды өрт маусымы қазан айына дейін жалғасады деп болжап отыр, өйткені климаттық болжамдар Эль-Ниньоның күшеюін көрсетеді.

«Ыстық нүктелер барлық жерде», — деді О'Коннелл. «Біз жана алмайды деп ойлаған нәрсе, құрғақ жағдай айлар бойы жалғасса, шынымен де толығымен жойылып кетуі мүмкін деп айту — асыра сілтеушілік емес».