Химия саласындағы Нобель сыйлығы француз ғалымы Анри Б. Каган мен жапондық Кенсо Соайға өмірдің асимметриясының химиялық жұмбағын шешкені үшін берілді. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Зерттеушілер табиғаттың молекуланың дұрыс нұсқасын ғана қалай жасайтынын ашты — оның айна бейнесін емес. Мысалы, ақуыздардың құрылыс блоктары болып табылатын аминқышқылы молекулалары бір-бірінің айна бейнесі болатын екі формада кездеседі. Бірақ Жердегі тірі организмдер осы формалардың тек біреуімен ғана жұмыс істейді. Нобель лауреаттары мына сұраққа жауап берді: неге өмір осы айна бейнелі молекулалардың біреуін екіншісіне қарағанда артық көреді?
Органикалық химияда бұл қасиет «хиралдылық» деп аталады, сондықтан хиралды молекулалардың оң және сол жақ формалары болады. Оларды біздің қолдарымызға ұқсас деп ойлауға болады — бірдей емес, бірақ әрқайсысы екіншісінің айна бейнесі. Табиғат өзіне қажет нұсқаны дерлік тек қана өндіретін болса, зертханадағы химиялық реакциялар әдетте сол және оң жақ молекулалардың 50-50 қоспасын жасайды.
Дәрі-дәрмек жасау кезінде бұл ерекше маңызды, өйткені әр нұсқа біздің денелерімізбен әрекеттескенде басқаша әрекет етеді. Сондықтан біреуі ауруға қарсы қасиеттерге ие болуы мүмкін, ал екінші нұсқа ештеңе істемейді немесе тіпті зиян келтіруі мүмкін.
Бүгін таңертең Нобель сыйлығының баспасөз конференциясында телефон арқылы сөйлескен Кенсо Соай: «Бұл менің өмірімдегі ең қызықты күндердің бірі», — деді.
Химия жөніндегі Нобель комитетінің төрағасы Хайнер Линке хиралды молекулалардың қолдарымыз сияқты айна формалары бар екенін түсіндірді. Хиралдылық жұмбағын шешу арқылы Анри Каган мен Кенсо Соай молекуланың қажетті нұсқасын әлдеқайда көп өндіру үшін химиялық реакцияларды қалай жобалау керектігін анықтады.
Химия жөніндегі Нобель комитетінің төрағасы Хайнер Линке: «Анри Каган мен Кенсо Соай бір ғасырдан астам уақыт бойы шешілмеген химиялық жұмбаққа — гомохиралдылықтың, яғни молекуланың дұрыс нұсқасын таңдамалы өндірудің өздігінен қалай пайда болатынына шешім тапты. Олар әзірлеген химиялық реакциялар керемет», — деді.
Париж-Суд университетіндегі Анри Каган 1986 жылы химиялық реакцияларды басқарудың жаңа тәсілін алғаш рет ашты. Бұл оған бұрын мүмкін деп ойлағаннан да көбірек айна бейнелерінің біреуінің артық мөлшерін жасауға мүмкіндік берді. Токио ғылым университетінен Кенсо Соай 1995 жылы келесі қадамды жасады. Ол Nature журналында ғылыми мақала жариялап, гомохиралды болу әлеуеті бар — органикалық молекуланың тек қажетті нұсқасын өндіретін — тарихтағы алғашқы химиялық реакцияны сипаттады. 2003 жылы ол екі мүмкін айна бейнесінің тек біреуі ғана пайда болатын реакцияны бақылауды ақырында сәтті орындады.
«Өмірдің өзінен басқа, бұл жетістікке бұрын ешкім қол жеткізбеген», — деді Нобель комитеті мәлімдемесінде. Сәрсенбідегі баспасөз конференциясында Кенсо Соай осы саладағы «көптеген, көптеген үздік зерттеушілерді» мақтады.
Ұлыбританияның Корольдік химия қоғамының президенті профессор Роберт Мокая бұл «іргелі химияның қоғам алдындағы ең үлкен сын-қатерлердің кейбіреулерін шешуге қалай негіз бола алатынының күшті мысалы» екенін айтты. «Әртүрлі изомерлер (немесе молекулалардың нұсқалары) мүлдем басқа биологиялық және физикалық әсерлерге ие болуы мүмкін, сондықтан олар әртүрлі ауруларды емдеу үшін тиімді дәрілерді табуда шешуші рөл атқарады», — деп қосты ол.
Ноттингем университетінен профессор Ангус Дэвисон хиралдылық биологиясын зерттейді және Нобель сыйлығын алған химия өмірдің неге «бір қолдылықты» артық көретінін ашуға көмектесе алатынын айтты. «Біз әлі толық түсінбейтін жолдармен өмірдің негізгі құрылыс блоктарының хиралдылығы өздері де хиралды денелерді жасайды», — деді ол BBC News-ке. Бұл, ол түсіндіргендей, біздің жүректеріміздің денелеріміздің сол жағында болуының және оңға қарай оралған ұлу қабыршақтарының негізі.
Химия жөніндегі Нобель комитетінің мүшесі Петер Сомфай биылғы жүлдеге ие болған зерттеу «химияның қалай жұмыс істейтіні туралы біздің негізгі түсінігіміздің» бөлігіне айналғанын айтты. Ол айна бейнесінің қалай жасалатынын көрсету «өмірдегі ең іргелі сұрақ — өйткені бұл төрт миллиард жыл бұрын өмір жаралған кезде қалайша болды. Ал енді біз мұны алғаш рет зертханада қайталадық», — деді.