Гренландияның әділет министрі 1960-70 жылдары мәжбүрлі контрацепцияны қолдануды сарапшылар зерттегеннен кейін үкімет инуит қауымына қарсы геноцид жасалғаны туралы қорытынды жасай алмайтынын мәлімдеді. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
«Біз үкімет атынан геноцид болды ма деп айта алмаймыз. Бұл біз талқылай беретін мәселе», — деді Марианна Павиасен журналистерге.
Жұма күні осы тәжірибеге қатысты екі есеп жарияланды, бұл Данияның өзінің автономиялы аймағындағы инуит әйелдері мен қыздарына жасалған қарым-қатынас үшін кешірім сұрағанына бір жыл толғаннан кейін болды.
Гренландияның премьер-министрі Йенс-Фредерик Нильсен «татуласу комиссиясы» құрылатынын айтты, ал Дания премьер-министрі Метте Фредериксен үкіметтердің бірлесіп жұмыс істейтініне уәде берді.
Дания осы саясаттан зардап шеккен әрбір әйелге 300 000 дат кроны (£34,404; $46,800) төлеу туралы өтемақы заңын қабылдады.
Ұлттық мұрағаттардағы жазбаларға сәйкес, 1966-1970 жылдар аралығында 4500 гренландиялық әйел мен қызға, оның ішінде 13 жастағыларға да, дат дәрігерлері жүргізген босануды бақылау бағдарламасы аясында жатырішілік спираль (ЖІС) орнатылған.
Соңғы жылдары көптеген әйелдер өздерінің келісімінсіз немесе хабарсыз ЖІС орнатылғанын айтып шықты.
Босануды бақылаудың кең таралуы Гренландияның халық санының өсуін айтарлықтай баяулатты.
Фредериксен өткен жылы тамызда «жүйелі кемсітушіліктен» зардап шеккен гренландиялық әйелдер мен олардың отбасыларына кешірім сұраған.
2024 жылы Гренландияның бұрынғы премьер-министрі Муте Б. Эгеде бұл тәжірибені «геноцид» деп сипаттаған.
БҰҰ-ның Геноцид қылмысының алдын алу және ол үшін жазалау туралы конвенциясына сәйкес, геноцидтің бір анықтамасы «ұлттық, этникалық, нәсілдік немесе діни топ» ішінде «бала тууды болдырмауға бағытталған шараларды қолдану» болып табылады.
Аймақ адам құқықтарының бұзылғанын және мұндай бұзушылықтардың геноцид анықтамасына сәйкес келетінін анықтау үшін төрт сарапшыдан тұратын комиссия құрды.
Алайда комиссия екіге бөлініп, екі мүше отставкаға кетіп, жеке есеп дайындады.
Қалған екі сарапшы — аляскалық заңгер Дали Самбо Доро және Копенгаген университетінің заң профессоры Мириам Каллен — өз есептерінде Гренландиядағы инуит әйелдерінің құқықтары бұзылғанын анықтады.
Бірақ олар «тек контрацепция тәжірибесі негізінде» геноцид жасалды деген қорытындыға келе алмайтындарын айтты.
Олар Данияның геноцидтік ниеті сот анықтай алатын «ықтимал болжам» болып қала беретінін, бұл олардың есебінің аясынан тыс дәлелдерге, мысалы, инуит балаларының дат отбасыларында тәрбиеленуіне негізделуі мүмкін екенін қосты.
Дания адам құқықтары институтының бұрынғы басшысы Йонас Кристофферсен мен Гренландияда жұмыс істеген психолог Йенсине Недергаард дайындаған бәсекелес есеп әйелдердің құқығы бұзылғанын мойындады, бірақ оларға жасалған қатыгездіктің ауқымын анықтай алмады.
Олар «ешбір орган немесе денсаулық сақтау маманының гренландиялық халықты жою ниеті болғанына» ешқандай дәлел таппады.
Жұма күні әділет министрі екі есептің бір-бірінен соншалықты ерекшеленетінін, біреуі «ешқандай геноцид болған жоқ» десе, екіншісі «болуы мүмкін» дейтінін айтты.
Мәжбүрлі контрацепция саясатынан зардап шеккен әйелдердің бірі Генриетта Бертельсен есептер ұсынылғанға дейін AFP агенттігіне олардың қорытындылары басынан бастап бұрмаланғанын, өйткені сарапшылар қатарында гренландиялық инуиттердің болмағанын айтты.
«Мен үшін бұл тек тарих немесе саясат емес. Бұл менің денем, менің өмірім және өз тағдырымды өзім шешу құқығым», — деді ол.
«Менің және басқа инуит әйелдерінің басына не жасалғанын тағы да басқалар зерттеп, анықтайтынын көріп тұрмын».
Тағы бір әйел, 70 жастағы Ингер Плату Reuters-ке кішігірім операция деп айтылған отадан оянғанда, оның келісімінсіз ЖІС салынғанын білгенін айтты.
«Бізді жануарлардай қарады. Келісімсіз олар әйелдердің босануын немесе бала көтеруін тоқтатқысы келді. Бұл өте адамгершілікке жатпайтын әрекет», — деді ол.
Ол дәрігердің кейін спиральдің асқынуы оның жүкті болуына кедергі келтіргенін айтқанын қосты. Ол кейін Колумбиядан екі бала асырап алды.
«Біз билікке өте бағыныштымыз, өйткені біз отаршылдықтың балаларымыз», — деді ол.