Соңғы айда әлеуметтік желілерде немесе онлайн қанша психолог көрдіңіз? Қазақстанда психологиялық қызмет нарығы қарқынды өсуде — бұлдың да, қауіптің де бар. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы Kursiv Media басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
hh.kz деректері бойынша, 2025 жылдың қаңтар-қазан айларында психологтарға арналған жұмыс орындары саны өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,6%-ға, ал түйіндемелер саны 23,7%-ға өскен. Тек өңірлік психологиялық қолдау орталықтары жылына 48 мыңнан астам жеке кеңес өткізген. 2026 жылдың шілдесінде сала заңнамалық реттеуге ие болды — Қазақстанда «Психологиялық қызмет туралы» заң қабылданды.
Алайда нарықтың өсуі сапаның өсуіне кепілдік бермейді. Кейбір мамандар жылдар бойы білім алып, кәсіби әдістерді меңгереді, басқалары қысқа курстардан кейін кеңес бере бастайды, ал үшіншілері психология деп Таро карталарын, шөптерді және өздерінің тұрмыстық түсініктерін ұсынады. Кәсіби психологты проблеманы ушықтыра алатын адамнан қалай ажыратуға болады? Бұл туралы мазасыздық бұзылыстарымен жұмыс істейтін практик психолог Катрин Решар айтады:
«Өз психологыңызды табу керек. Тек «керек болғандықтан» маманға баруды жалғастырмаңыз. Мен жиі «маған онша көмектеспейді, маған онша ұнамайды, бірақ мен бара беремін» дейтін адамдарды кездестіремін. Менің ойымша, бұл дұрыс емес тәсіл. Жақсы терапия алға жылжу сезімін беруі керек. Әр сессиядан кейін жеңіл болады дегенді білдірмейді. Кейде керісінше, өте ауыр тақырыптар көтеріледі. Бірақ біртіндеп сіздің дұрыс бағытта қозғалып жатқаныңыз туралы айқындық пен түсінік пайда болуы керек. Сонда туннельдің соңындағы жарық шынымен шығу болады, жақындап келе жатқан пойыз емес».
— Ал пойыз болуы мүмкін бе? Яғни психолог зиян келтіре ала ма?
— Өкінішке орай, иә. Психология — нәтижені әрдайым медицинадағыдай объективті өлшей алмайтын сала. Мұнда көп нәрсе маманға да, клиентке де және олардың бір-біріне қаншалықты сәйкес келетініне байланысты. Бүгінде кәсіпке қайта даярлаудан өткен көптеген адамдар келеді. Олардың арасында шынымен күшті мамандар бар, ал кейбіреулері бірнеше ай оқып, кеңес бере бастайды. Бірақ профильді білімнің болуы да ештеңеге кепілдік бермейді. Университетті бітіріп, үлкен тәжірибесі бар, бірақ тиімсіз жұмыс істейтін немесе тіпті зиян келтіретін мамандар болуы мүмкін. Сондықтан тек дипломы немесе үлкен тәжірибесі бар психологты емес, сізге шынымен көмектесе алатын маманды іздеу керек.
— Психология туралы заң қабылданды — ол бұл мәселені өзгерте ала ма?
— Әрине, заңнамалық реттеу — алға жасалған қадам. Бірақ ол мәселені толық шешеді деп ойламаймын. Кейбір адамдар өздерін психолог деп атауды тоқтатып, жаттықтырушы, сарапшы немесе кеңесші ретінде жұмыс істей береді. Сонымен қатар, лицензияның немесе жиырма жылдық тәжірибенің болуы да қауіпсіздікке кепілдік бермейді. Психолог та адам, ауыр өмірлік кезеңді, эмоционалдық күйіп кетуді немесе кәсіби дағдарысты бастан кешіруі мүмкін. Сондықтан кәсіпте жеке терапия, супервизия және қазір клиенттермен жұмыс істеуге дайын емес екеніңізді уақытында мойындау қабілеті өте маңызды.
— Ал өз психологыңызды қалай табуға болады? Қазір әркімнің қабырғасында грамоталар, сертификаттар, алғыс хаттар, ал Instagram-да көптеген оң пікірлер ілулі тұр…
— Менің ойымша, психологты таңдаудың ең қарапайым критерийі — дененің индикаторы. Өйткені дене ешқашан өтірік айтпайды. Егер маманның жанында мазасыздық біртіндеп төмендеп, айқындық пайда болса және кездесуден кейін ішкі қысылу сезімі болмаса, бұл адамға сенуге болады. Өзіңізді тыңдаңыз: менің денем қазір не сезінеді? Қай жерде тыныш, ал қай жерде кернеу пайда болады? Бірақ жақсы психологпен де жағымсыз болуы мүмкін. Кейде біз өте ауыр тақырыптарға келеміз. Жылауға, шаршауға, ауыр ойлармен шығуға болады. Бірақ іштей түсінік қалуы керек: иә, қазір қиын, бірақ біз нені тапқанымызды және неге барғанымызды түсінемін. Уақыт өте келе кернеу төмендейді және алға жылжу сезімі пайда болады. Жалпы, психолог — бұл жай ғана әңгіме емес, ал қабырғадағы грамоталар өздігінен құзыреттіліктің көрсеткіші емес. Кәсіби маман белгілі бір әдістемелер мен құралдарды қолданады.
— Психологтың дұрыс әдістерді қолданатынын қалай түсінуге болады? Қазір біреулер шөптерді жазады, біреулер Таро карталарын жайып, оны психология деп атайды. Бұл рұқсат етіле ме?
— Егер біз психологиялық көмек туралы айтатын болсақ, психолог психология әдістерімен жұмыс істеуі керек. Шөптерді дәрігерлер тағайындайды, Таро карталары басқа тәжірибелерде құрал ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ олар ғылыми психологияға жатпайды. Сондықтан психологты дәрігерді таңдағандай таңдауды ұсынамын. Маманның қандай бағытта жұмыс істейтінін, қандай әдістерді қолданатынын және неге оларды тиімді деп санайтынын сұраудан қорықпаңыз. Жақсы психолог бұл сұрақтарға қарапайым және түсінікті тілмен жауап береді. Мен де солай істеймін. Егер мәселе шынымен маңызды болса, шешім қабылдамас бұрын екі немесе үш маманның пікірін аламын. Неге психологпен басқаша болуы керек? Бірінші кездесу — бұл адамның сізге сәйкес келетінін және оның тәсілі сізге ұнайтынын түсіну мүмкіндігі. Кейде екі жақсы маман мүлдем басқа нәтиже бере алады, өйткені біреуімен байланыс орнайды, ал екіншісімен жоқ. Қазіргі тілмен айтқанда, кейде бұл жай ғана «дұрыс вайб емес».
Маманның деңгейі онлайн жұмыста ерекше көрінеді: мұндай формат байланысты ұстап тұру және әдістемелерді экранға бейімдеу қабілетін талап етеді. Формат жайлылық аймағынан шығарады — онлайн көбірек шеберлікті қажет етеді, өйткені клиенттің назарын ұстап тұру, байланыс орнату және психологиялық әдістерді экран арқылы қолдану қиынырақ. Дәл осы жерде маманның деңгейі жақсы көрінеді. Тәжірибелі психолог жай әңгімемен шектелмейді, көбінесе әртүрлі құралдарды қолданады және оларды онлайн жұмысқа бейімдей алады.