АҚШ пен Ұлыбританиямен жасалған 368 миллиард долларлық Aukus ядролық сүңгуір қайық келісіміне қатысты қоғамдық тергеу бұл жоспарды «Австралия үкіметі қабылдаған ең нашар, ең қауіпті және ең қымбат қорғаныс шешімі» деп атап, оны дереу тоқтатуға шақырды. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Бұрынғы Лейбористік партия депутаты және Midnight Oil тобының әншісі Питер Гарретт пен Қорғаныс күштерінің бұрынғы басшысы адмирал Крис Барри басқарған тергеу Ұлыбритания мен АҚШ-пен жасалған келісімді сынаушылардың басым болуымен ерекшеленді. Тергеу жаңа базалар салу жоспарларын тоқтата тұруды және бұрынғы Моррисон үкіметі қол қойған келісім бойынша корольдік комиссия өткізуді ұсынды.
«Австралияны беру: Aukus алдауы» деп аталған есепте қуатты ядролық сүңгуір қайықтардың болуына байланысты Австралияның Қытаймен әскери қақтығысқа тартылу қаупі бар екені айтылады. Aukus Австралияның егемендігіне қатты нұқсан келтіріп, ядролық қаруды таратпау жөніндегі ұзақ мерзімді міндеттемелерді әлсіретеді делінген.
Есепте технологиялар мен қорғаныс қабілеттерін бөлісуге қатысты келісімнің екінші тірегін қайта қарау және Австралияның Пекинмен қарым-қатынасын түбегейлі қайта реттеу қажет деп көрсетілген.
Ел бойынша өткен тыңдаулар мен 1000-нан астам қоғамдық ұсыныстардан кейін тергеу Aukus жарияланғаннан бергі бес жыл ішінде тиісті тексеру мен қадағалаудың жеткіліксіз болғанын атап өтіп, Бас аудитор мен федералдық парламентті тәуелсіз тексерулер жүргізуге шақырды.
«Билікке келгеннен бері Лейбористік партия осы ең маңызды қорғаныс келісімдерінің біріне мұқият шолу жасай алмады», — деді Гарретт Канберрадағы Ұлттық баспасөз клубында сөйлеген сөзінде.
«Құпия жағдайда жасалған Aukus қалыптасқан қорғаныс және парламенттік қадағалау тәжірибелерін айналып өтті», — деп қосты ол.
Ол Перттегі Стирлинг қорғаныс аймағы 2000-ға дейін американдық әскери қызметкерді қабылдайтын «де-факто АҚШ базасына» айналу қаупі бар екенін және Рокингем мен Фримантл сияқты жақын маңдағы қауымдастықтар шабуыл нысанасына айналатынын айтты.
«Aukus сүңгуір қайық жоспары негізсіз», — деді 1998-2002 жылдары Қорғаныс күштерінің басшысы болған Барри.
«Бұл мәселеде үкіметіміз бастамашылық танытатын уақыт келді. Aukus сүңгуір қайық жоспарын қазір тоқтатып, ұлттық қауіпсіздік шешімдерін қабылдау процестерін қайта құру керек», — деді ол.
Лейбористік партия Моррисон, сол кездегі АҚШ президенті Джо Байден және Ұлыбритания премьер-министрі Борис Джонсон арасында келісілген Австралияның ядролық сүңгуір қайықтар алуы туралы келісімді қолдауға келіскен болатын. Келісім аясында Австралия АҚШ-тың қорғаныс өнеркәсіптік базасын жаңғыртуды қаржыландырып, 2032 жыл шамасында пайдаланылған Virginia класындағы ядролық сүңгуір қайықтарды ала бастауы тиіс.
Алайда АҚШ Әскери-теңіз күштеріне арналған сүңгуір қайықтар өндірісіндегі кешігулер мен шығындардың асып кетуі Австралияның пайдалануға берілген кемелерді алатынына күмән тудырды.
Ұлыбритания парламенті бір жылдық шолу жүргізді, ал 2025 жылы Пентагонның тергеуінен кейін Дональд Трамп Aukus-ты қолдауға келісті.
Бірақ бұрынғы премьер-министрлер Пол Китинг пен Малкольм Тернбулл, бұрынғы сыртқы істер министрлері Гарет Эванс пен Боб Карр, экологиялық және қауіпсіздік науқаншылары, сондай-ақ Лейбористік партияның кейбір мүшелері Aukus Австралияның ұлттық мүдделеріне сай емес деп санайды.
Гарретт АҚШ президентінің сайып келгенде Австралияға сүңгуір қайықтарды жіберуге келісетініне ешқандай кепілдік жоқ екенін ескертті.
«Қайтарым жоқ, серіктес елдерге орындалуға міндетті талаптар жоқ және іс оңға баспаса, шағымдану жолы жоқ», — деді ол.
Тергеу Aukus салдарынан ядролық қалдықтармен жұмыс істеу үшін қосымша 180 миллиард доллар қажет болады деп есептейді.
Австралия сүңгуір қайық флотынан шығатын ядролық қалдықтарды, соның ішінде мыңдаған жылдар бойы улы болып қалатын реактор өзегінің жоғары радиоактивті қалдықтары мен пайдаланылған отынды тұрақты сақтау орнын әлі анықтаған жоқ.
Үкімет келісімнің жалпы құнын оның бүкіл қызмет ету мерзіміндегі ЖІӨ-нің 0,15%-ы деп бағалайды.
АҚШ-тан алғашқы Virginia класындағы ядролық сүңгуір қайық 2032 жылы Австралияға келуі тиіс, содан кейін Австралияда жасалған үлгі пайдалануға дайын болғанша әр төрт жыл сайын тағы біреуі келіп тұрады. Арнайы жасалған SSN Aukus үлгісі 2042 жылы іске қосылуы керек.