Марокко Батыс Сахарадағы БҰҰ-ның ондаған жылға созылған бітімгершілік миссиясының аяқталуын құптады. Бұл шешім АҚШ пен Ресей арасындағы дипломатиялық қақтығыстан кейін қабылданды, нәтижесінде Қауіпсіздік кеңесі миссияның болашағы туралы келісімге келе алмады. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Жұма күні Қауіпсіздік кеңесі БҰҰ-ның Батыс Сахарадағы референдум жөніндегі миссиясының (Minurso) мандатын жаңарта алмады, өйткені Ресей АҚШ қолдаған ұсынысқа вето қойды. Миссияны ұзарту туралы Ресейдің балама жобасы да жеткілікті дауыс жинай алмады.
Бұл шешім Африкадағы ең ұзаққа созылған аумақтық даудың болашағына және Марокко мен 50 жылдан астам уақыт бойы тәуелсіздік үшін күресіп келе жатқан Полисарио майданы арасындағы нәзік бітімге қатысты сұрақтар туғызады.
Батыс Сахара Африканың солтүстік-батыс жағалауында орналасқан және 1975 жылға дейін Испанияның отары болған. Ол айтарлықтай фосфат қорларына және Атлант мұхитының бойындағы құнды балық аулау аймақтарына ие.
Испания шығып кетуге дайындалған кезде Марокко мен Мавритания аумаққа талап қойды.
Халықаралық әділет соты тарихи байланыстарды анықтады, бірақ сахаралық халықтың өзін-өзі анықтау құқығынан басым аумақтық егемендікті таппады.
Сол кездегі Марокко королі Хасан II бұған Жасыл марш ұйымдастыру арқылы жауап берді. 1975 жылы 6 қарашада шамамен 350 000 марокколық азамат Испанияға қысым көрсету мақсатында аумаққа басып кірді.
Бірнеше күннен кейін Испания Марокко және Мавританиямен Мадрид келісімдеріне қол қойып, әкімшілік бақылауды беруге келісті. Марокко солтүстік үштен екі бөлігін, Мавритания оңтүстік үштен бір бөлігін алды. Келісім егемендік мәселесін шешпеді.
1973 жылы құрылған тәуелсіздік қозғалысы Полисарио майданы бұл келісімге қарсы шықты. Ол мұны испан отарлық билігін марокколық және мавритандық бақылаумен алмастыру деп қарастырды.
Мавритания 1979 жылы өз талабынан бас тартты, бірақ Марокко Полисариомен күресті жалғастырды.
Алжир Полисарионың негізгі аймақтық одақтасына айналып, әскери қолдау көрсетті және оның басшылығы мен мыңдаған сахаралық босқындарды Тиндуф қаласының маңындағы лагерьлерде қабылдады.
Солтүстік Африка елі өзінің ұстанымын өзін-өзі анықтау құқығына негіздейді, ал Марокко Батыс Сахараны өз аумағының ажырамас бөлігі деп санайды.
Марокко мен Алжир 1963 жылы Францияның отарлық билігінен мұраға қалған аумақтар туралы келіспеушіліктерге байланысты қысқа шекаралық соғыс жүргізді. Олардың қарым-қатынасы шиеленісті күйінде қалып, Батыс Сахара даулың орталығында тұр.
16 жылдық шайқастан кейін Марокко мен Полисарио 1991 жылы БҰҰ делдалдығымен бітімге келісті, аумақ қарсы күштерді бөлу үшін құм қабырғасымен (берма) бөлінді.
БҰҰ бітімді бақылау және аумақтың болашағы туралы референдум ұйымдастыру үшін Minurso құрды. Сахаралықтар тәуелсіздік пен Мароккомен бірігу арасында таңдау жасауы тиіс еді.
Дауыс беру 1992 жылға жоспарланған болатын, бірақ ешқашан өтпеді. Тараптар кімнің қатысуға құқылы екендігі туралы келісе алмады, сайлаушыларды сәйкестендіру жөніндегі даулар негізгі кедергіге айналды.
2007 жылы Марокко автономия туралы ұсыныс жасады, оған сәйкес сахаралықтар өз ішкі істерін басқарады, ал Рабат қорғаныс пен сыртқы байланыстарды бақылауда ұстайды.
Полисарио майданы мен Алжир бұл жоспарды қабылдамай, тәуелсіздікті қоса алғанда референдум өткізуді талап етті.
БҰҰ қолдаған көпжылдық келіссөздер серпіліс әкелмеді.
2020 жылдың қарашасында Полисарио қарулы күресті қайта бастағанын мәлімдеген кезде бітім бұзылды.
Бірақ Марокконың ұзақ дипломатиялық науқанынан кейін БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі 2025 жылы автономия жоспарын даулы аумақ үшін «ең орынды» шешім ретінде қолдайтын қарарды мақұлдады.
Сахаралықтардың көпшілігі Марокко бақылайтын Батыс Сахара бөлігінде тұрады, ал ондаған мыңы Алжирдегі босқын лагерьлерінде деп есептеледі.
АҚШ Minurso мандатын тағы бір жылға ұзартуды ұсынды, бірақ оның жобасы әдеттегі жаңартудан асып түсті.
Ол миссия атауынан «референдум» сөзін алып тастап, Марокконың автономия ұсынысын одан әрі келіссөздердің жалғыз негізі етеді.
Жоба Қауіпсіздік кеңесінің 15 мүшесінің 11-інің қолдауына ие болды, оның ішінде Франция мен Ұлыбритания, бірақ Ресей оны Мароккоға тым қолайлы деп вето қойды.
Содан кейін Ресей Minurso мандатын шарттарын өзгертпей ұзартуды ұсынды. Бұл жоба да сәтсіз аяқталып, тек екі дауыс жинады.
Minurso мандаты сенбі, 31 қазан күні аяқталды. БҰҰ келесі күні миссияның тарату кезеңіне кіргенін, әскери техника мен басқа да активтердің берілуін қадағалайтын қысқартылған топ жұмыс істейтінін мәлімдеді.