BBC News тергеуі Сирияның бұрынғы генералы, адамзатқа қарсы қылмыстар үшін халықаралық іздеуде жүрген Бассам әл-Хассанды АҚШ пен Ливан билігі қаржыландырып, қорғап отырғанын анықтады. Бұл туралы Qazaqyia.kz порталы BBC News басылымына сілтеме жасап хабарлайды.
Бассам әл-Хассан Сирияның химиялық қару бағдарламасын басқарған және экс-президент Башар әл-Асадтың аға кеңесшісі болған. 2024 жылы Асад режимі құлағаннан кейін ол Ливанда баспана тапқан.
BBC мен америкалық NPR радиосының бірлескен тергеуі әл-Хассанға ФБР, басқа да америкалық және ливандық билік органдары қатысқан келісім аясында Ливанда қалуға рұқсат берілгенін анықтады. Бұл оның 2012 жылы Сирияда америкалық журналист Остин Тайстың ұрлануы туралы ақпарат беруге дайындығына және қосымша барлау мәліметтеріне байланысты.
Өткен айда BBC Тайстың ұрлануы жоспарланған операция болғанын, ал әл-Хассанның қолбасшылық тізбегінде болғанын жариялаған еді.
Сирияның жаңа үкіметінің екі түрлі тармағының шенеуніктері BBC-ге әл-Хассанды сотқа тарту үшін қайтаруды қалайтындарын, бірақ АҚШ билігі оны Ливанда ұстауды қалайтынын және Дамаск бұған қарсы іс-қимыл жасай алмайтынын айтты.
BBC ФБР, ЦРУ және Ливанның Жалпы қауіпсіздік бас басқармасынан тергеу нәтижелеріне қатысты пікір сұрады. Тек ФБР жауап беріп, пікір білдіруден бас тартып, өзінің бұрынғы мәлімдемесіне жолдады. Онда ФБР-дің назары Тайс ісінің мән-жайын анықтауға және оны қайтаруға бағытталғаны айтылған.
Тайс отбасының өкілі Фил Элвуд BBC-ге былай деді: «Егер айтқандарыңыз рас болса, біздің салық төлеушілердің ақшасы Сирия азаматтарына химиялық қару қолданған, Остин Тайсты өлтірткенін мойындаған адамның жайлы өмір сүруін қамтамасыз етуге жұмсалып жатқаны қорлық. Бұл — іздеуде жүрген соғыс қылмыскерінің қашуына көмектесу мен қолдау көрсетуден басқа ештеңе емес. Сириялықтар әділеттілікке лайық, ол сотқа тартылуы үшін қайтарылуы керек».
BBC жаңа «Where is Austin Tice?» подкастында ұсынылған көпжылдық тергеу аясында әл-Хассан, ФБР мен ЦРУ өкілдері және ливандық қауіпсіздік шенеуніктері арасындағы кездесудің егжей-тегжейлі жазбасын қарап шықты. Онда Тайс ісі талқыланады.
Онда әл-Хассанға «тұруға рұқсат», «қорғау» және «тұрмыс қажеттіліктерін» қамтамасыз етуге көмек ұсынылады — оның орнына ақпарат, негізінен Тайс туралы мәлімет беруі керек.
Келісімді білетін дереккөздер бұл рас екенін растап, әл-Хассанның америкалық биліктен ақшаны делдал арқылы алатынын, бұл ізін жасыруды қиындататынын айтты. Әл-Хассан АҚШ үкіметінің санкциясында.
Алайда Тайс тергеуіне қатысы бар адамдар әл-Хассан осы келісім аясында ақпарат бере бастағаннан бері тергеудің айтарлықтай ілгерілегеніне дәлел аз екенін айтады. Келісім 2025 жылдың көктемінде жасалған деп есептеледі.
Тергеуді білетін дереккөздер әл-Хассанның АҚШ-пен келісімі шексіз жалғасуы мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді — айтарлықтай шығынмен, бірақ аз пайдамен.
Әл-Хассан — Тайс ісімен байланысы оған шетелде тұру үшін қаржылық төлемдер немесе көмек әперген жалғыз режим шенеунігі емес.
Бір бұрынғы режим мүшесі ФБР-ден Тайс ісі бойынша ынтымақтастығы үшін бірнеше рет ақша алғанын айтты. Ол BBC-ге «барлық ақпаратты бірден бөлісу оның мүддесіне сай емес» деді, «өйткені ол [АҚШ билігінен] төлемдерді ұзағырақ алуды жалғастырғысы келеді».
Тайс ісіне қатысы бар тағы бір бұрынғы режим мүшесі Ливанда АҚШ билігінің «қамқорлығымен» тұрып жатқанын мәлімдеп, бұны Тайс туралы бізбен сөйлесе алмауының себебі ретінде көрсетті.
BBC Ливанның бұрынғы аға барлау шенеунігімен сөйлесті. Ол ливандық барлаудың американдықтармен келісімдері бар екенін және екі агенттіктің істері қиылысқанда мұндай төлемдер болатынын растады, бірақ Тайс ісіне қатысты төлемдер туралы білмейтінін айтты.
2024 жылдың желтоқсанының басында Асад режимі құлағаннан кейін әл-Хассан алдымен Иранға қашқан деп есептеледі.
Бұрынғы режиммен де, ливандық билікпен де тығыз байланысы бар сириялық кәсіпкер BBC-ге әл-Хассанды Ливанға әкелу үшін АҚШ, Ливан және Иран қатысқан келіссөздер жүргізілгенін айтты.
Атын жасырған кәсіпкер әл-Хассанның құнды екенін айтты — ол Тайс туралы білетіндерінен бөлек, Сирияның химиялық қару бағдарламасы мен Иранмен әскери қарым-қатынасы туралы біліміне байланысты. Бұл құпияларға АҚШ барлауы қызығушылық танытқан.
Әл-Хассан өткен жылы америкалық тергеушілерге Тайс экс-президент Асадтың бұйрығымен өлтірілгенін айтқан. Бірақ тергеуді білетін бірнеше адам оның айғақтарының егжей-тегжейіне күмән келтірді. Әл-Хассан Тайстың сүйегі болуы мүмкін жерді көрсеткен, бірақ орын тексерілгенде ештеңе табылмаған — қазбаға қатысы бар бірнеше дереккөздің айтуынша, бұл әл-Хассанның кейбір ақпаратының шынайылығына күмән туғызады.
Алайда орынның қаншалықты мұқият тексерілгеніне қатысты сұрақтар бар. Операцияны жақсы білетін екі дереккөз BBC-ге америкалық билік қазбаны іздеу аяқталмай жатып тоқтатқанын, мүмкін қауіпсіздік мәселелеріне байланысты екенін айтты.